Ο εικονογραφικός τύπος της Υπαπαντής

Η βυζαντινή τέχνη είναι γεμάτη από θαυμάσια αριστουργήματα στη γλυπτική, στη μνημειακή ζωγραφική, στα ψηφιδωτά, στη μικρογραφία, στις φορητές εικόνες. Οι εικονογραφικοί τύποι είναι αξεπέραστοι σε τεχνική και κάθε κακή απομίμηση τους γίνεται αμέσως αντιληπτή. Το εικονογραφικό πρόγραμμα ενός ναού της βυζαντινής περιόδου είναι ένα απ’ τα πρώτα πράγματα που συγκινούν τον επισκέπτη του. Ο καλλιτέχνης με το πλήθος των απεικονίσεων και τη λεπτομερειακή αφήγηση προσδίδει στη διακόσμηση του ναού ένα εγκυκλοπαιδικό, θεολογικό χαρακτήρα. Ειδικότερα, η εικονογραφία του Δωδεκάορτου συντελεί στο να κατανοήσει ο ερευνών αυτή, αλλά και ο απλός πιστός το μεγαλείο των δώδεκα μεγάλων εορτών του λειτουργικού έτους. Στο συγκεκριμένο άρθρο θ’ ασχοληθούμε με την παράσταση της Υπαπαντής, που παραμένει αναπόσπαστο κομμάτι της προαναφερθείσας εικονογραφίας. Ο κύριος εικονογραφικός τύπος της Υπαπαντής έχει ως εξής: η Θεοτόκος παραδίδει το Θείο Βρέφος στις αγκάλες του δίκαιου Συμεών. Το κιβώριο, κάτω απ’ τ’ οποίο στέκεται ο τελευταίος, έχει την έννοια του ιερού, όπου κατά τας Γραφάς έλαβε χώρα το γεγονός. Πίσω απ’ το Συμεών στέκεται η προφήτιδα Άννα, κρατώντας ανοιχτό ειλητό, με την εξής επιγραφή: ¨τούτο το βρέφος ουρανόν και γην εστερέωσεν¨. Πίσω, απ’ τη Θεοτόκο, ο μνηστήρας Ιωσήφ κρατάει ένα ζεύγος περιστεριών- σύμφωνα με το ιουδαϊκό έθιμο. Μια καινοτόμος διαφορά: σ’ εικόνες πριν απ’ τον 11ο αι. η Θεοτόκος κρατεί το Θείο Βρέφος, σύμφωνα με το υπόδειγμα του Μηνολογίου του Βασιλείου Β΄ (φιλοτεχνήθηκε στην Κων/πολη το 985 μ.Χ.). Απ’ τον 14ο αι., το Θείο Βρέφος απεικονίζεται στις αγκάλες του δίκαιου Συμεών. Ο τελευταίος εικονογραφικός τύπος απεικονίζεται στην πραγματικότητα, διότι «Υπαπαντή» σημαίνει την υπάντησιν του Χριστού απ’ το Συμεών, όταν ο πρώτος υπήχθη στο Ναό σαράντα μέρες μετά τη Γέννησή Του. Η Υπαπαντή ανήκει στις εικόνες εκείνες του Δωδεκάορτου, οι οποίες δεν παρουσιάζουν αύξηση των προσώπων και πολλές μεταβολές δια μέσου των αιώνων. Εάν εξαιρέσει κανείς τα κτίρια στο βάθος, τα οποία γίνονται πολυπλοκότερα, τα πρόσωπα της παράστασης κατ’ ουσίαν παραμένουν τα ίδια. Η ΥΠΑΠΑΝΤΗ Ιερά Μονή Σταυρονικήτα, Άγιον Όρος έτος 1546 μ.Χ., καλλιτέχνης ο Θεοφάνης ο Κρής Σ’ αυτήν την εικόνα της Υπαπαντής, που βασίζεται στην περικοπή του Κατά Λουκάν ευαγγελίου 2,22-38, ο δίκαιος και ευσεβής Συμεών απεικονίζεται όρθιος πάνω σε βαθμίδα, κρατώντας το Θείο Βρέφος ευλαβικά στα δύο του χέρια, που είναι καλυμμένα σ’ ένδειξη σεβασμού. Η Παρθένος ακολουθείται απ’ την προφήτιδα Άννα, σε μεγάλη ηλικία, η οποία υψώνει το δεξί της χέρι σα να θέλει να μιλήσει, ενώ στ’ αριστερό της χέρι κρατάει ανοιχτό ειλητάριο, που φέρει την επιγραφή «τούτο το γένος ουρανό και γη εστρέωσεν». Η προφήτιδα Άννα στέφει το κεφάλι της προς τον Ιωσήφ πίσω απ’ αυτήν, ο οποίος κρατάει ένα ζεύγος περιστεριών- προσφορά στο ναό, σύμφωνα με το ιουδαικό έθιμο. Πίσω απ’ τις μορφές απεικονίζονται κτίρια, που προσδίδουν στη σκηνή την αίσθηση του χώρου. Ανάμεσα στο Συμεών και στη Μαρία απεικονίζεται ένα ζεύγος βημοθύρων, που φέρει σκαλιστά πράσινα τετράγωνα, ενώ στο πίσω μέρος απεικονίζεται το ανώτατο μέρος του θυσιαστηρίου-ιερού, κεκαλυμμένου με μακρύ κόκκινο ύφασμα και μ’ ένα κόκκινο βιβλίο τοποθετημένο επάνω. Το κιβώριο του θυσιαστηρίου-ιερού στηρίζεται σε τέσσερις σκαλιστούς κιονίσκους, ενώ στο βάθος τα τείχη της Ιερουσαλήμ μόλις που διακρίνονται. Στο χρυσό βάθος της εικόνας, που στο πάνω μέρος περικλείεται από μπλε τόξο, υπάρχει η επιγραφή, με κόκκινους χαρακτήρες, «η Υπαπαντή». Η συγκεκριμένη εικόνα της Υπαπαντής ακολουθεί τον εικονογραφικό τύπο ο οποίος έλαβε την τελική του μορφή κατά την Παλαιολόγειο εποχή. Μέσω των αριστουργημάτων της Κρητικής σχολής κατά τον 15ο αι. αυτός ο εικονογραφικός τύπος αναπαράγεται απ’ το Θεοφάνη και καθίσταται δημοφιλής στη μεταβυζαντινή τέχνη. Συγκεκριμένα, ο Θεοφάνης υιοθέτησε αυτόν τον τύπο, με διάφορες παραλλαγές, όχι μόνος στη συγκεκριμένη εικόνα που εξετάζουμε, αλλά και στην τοιχογραφία στο καθολικό της μονής Αναπαυσά στα Μετέωρα (1527 μ.Χ.), της Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος (1535 μ.Χ.) και της Σταυρονικήτα (1545-6 μ.Χ.). Από εικονογραφική άποψη, η σκηνή διακρίνεται για τη στερεά οργάνωσή της, όπου οι μορφές συνδέονται μεταξύ τους, σ’ ένα ρυθμικό διάλογο στάσεων και κινήσεων. Κάθε εικόνα, κάθε μικρογραφία που εντάσσεται στο σύνολο της βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης προσδίδει σ’ αυτήν απαράμιλλο κύρος. Θεολογικοί όροι και γεγονότα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης βρίσκουν την καλύτερη έκφρασή τους σ’ αυτές τις εικόνες. Η απεικόνιση της Υπαπαντής, ως κύριας σκηνής του Δωδεκάορτου, συγκινεί τους μελετητές από άποψη τεχνοτροπίας και ζωγραφικής.

Ιωάννα Δρακωνάκη- Κρητσωτάκη Θεολόγος