ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ (Ένας προ του Χριστού Χριστιανός)

Για να ασχοληθούμε στο σημερινό μας γραφτό με τον σημαντικό αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο και συγγραφέα Ηράκλειτο, το οφείλομε σ’ έναν καλό φίλο και συνεργάτη που, λόγω των εορτών, μας χάρισε το βιβλίο του μακαριστού και πνευματικού φίλου Προηγουμένου της Ιεράς Μονής Ιβήρων Βασιλείου Γοντικάκη. Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον Εφέσιο σοφό με τίτλο: «ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ, κλέος αέναον θνητών, θεολογική προσέγγιση» (1). Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο της Ιωνίας και έζησε τον 6^ο με 5^ο π.Χ. και πέθανε στην Αθήνα, σε ηλικία 80 περίπου ετών. Ίσως μερικοί απορήσουν πώς και γιατί να ασχοληθούμε με έναν αρχαίο φιλόσοφο που δεν ήταν χριστιανός. Μην βιάζονται. Οι Άγιοι που ξέρουν περισσότερα από εμάς, μας διδάσκουν με την σκέψη, τα βιώματα, τη συνείδηση, την πίστη και τον ἐν-Χριστῷ λόγο τους, που είναι πλατύτερος και ουσιαστικότερος από τον δικό μας τον αναιμικό και κοντόφθαλμο.

Ὁ Άγιος φιλόσοφος και Μάρτυρας Ιουστίνος 100 – 165 μ. Χ. μας λέει στην Απολογία του: «Ὅσα παρὰ πάντων καλῶς εἴρηται, ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ἐστίν·  καὶ γὰρ οἱ παρ’ Ἕλλησιν ἄθεοι νομισθέντες, ὡς Σωκράτης καὶ Ἡράκλειτος καὶ οἱ τούτοις παραπλήσιοι…» Δηλ.: «Όσα ειπώθηκαν και είναι αληθινά από όλους, ανήκουν σε εμάς τους Χριστιανούς· ακόμη και όσοι ανάμεσα σ’ αυτούς που θεωρήθηκαν άθεοι, όπως ο Σωκράτης και ο Ηράκλειτος και όσοι άλλοι τους μοιάζουν…»  (2). Η φράση αυτή είναι κεντρική στη θεολογία του Ιουστίνου για τον σπερματικό Λόγο: κάθε αλήθεια, απ’ όπου κι αν ειπώθηκε, προέρχεται από τον Χριστό, τον Λόγο του Θεού.

Ο Ηράκλειτος λογίζεται ότι είναι από τους πλέον βαθυστόχαστους φιλοσόφους της αρχαιότητας και ένας από τους δύο συν-θεμελιωτές της ατομικής θεωρίας και των φυσικών επιστημών μαζί με τον Δημοκράτη.
Κατά τον Διογένη Λαέρτιο, το μοναδικό σύγγραμμα του Ηράκλειτου – που δεν σώθηκε, είχε τον τίτλο «Περί φύσεως» και χωρίζονταν σε τρεις πραγματείες, από τις οποίες η πρώτη μιλούσε για το Σύμπαν, η δεύτερη για την Πολιτεία (το Κράτος) και η τρίτη για τον Θεό.

Από το έργο του σώθηκαν περίπου 130 αποσπάσματα που δεν είναι βέβαιο αν προέρχονται από ένα ενιαίο έργο. Είναι όλα σύντομα, αποφθεγματικά και αινιγματικά, ακολουθώντας το πρότυπο των δελφικών χρησμών. Ο Ηράκλειτος δεν είχε μαθητές, δεν ίδρυσε σχολή ούτε ενδιαφέρθηκε για την προβολή των ιδεών του. Παρ’ όλα αυτά, η επίδρασή του υπήρξε σημαντική, για την εξέλιξη της αρχαιοελληνικής και δυτικής φιλοσοφικής σκέψης.

«Δεν αγνοεί τα πνευματικά ρεύματα της εποχής του ούτε επηρεάζεται απ’ αυτά. Είναι μια άγρυπνη συνείδηση που τα πάντα δοκιμάζει. Και καταλήγει στο να πείθεται στον ένα που κυβερνά τα πάντα. Και αναπαύει όλους.

Δι’ όλων δοκιμαζόμενος καλλιεργείται το χωράφι της ψυχής του. Εξορύσσεται το χρυσάφι που έχει μέσα του.

Όλους τους γνώρισε με τον τρόπο του. Προς όλους ήταν ευγνώμων για τον λόγο του. Όλοι τον βοήθησαν να κάνει χαρτογράφηση του μυστηρίου της ζωής. Να διαγνώσει τον τρόπον της του παντός διοικήσεως (στον άνθρωπο, στην πολιτεία, και στο σύμπαν).

Ο ίδιος δεν μπήκε στο σκάμμα του αγώνα επιπόλαια κι ασύνετα, ζητώντας κάτι εφήμερο και ευτελές. Αλλά πυρποληθείς από το αείζωο πυρ, «που ἦν ἀεί και ἔστι και ἔσται», γνωρίζει από πού ξεκινά και πού οδηγεί ο δρόμος που ελευθερώνει τον άνθρωπο» (3).

Γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη των θεωριών περί Λόγου πρόσφερε, σίγουρα, η πολυσημία του ελληνικού όρου, ομιλία, λογική, αναλογία, δικαιολογία, για να αναφέρουμε μερικές κοινές σημασίες, την οποία ανέπτυξε θεολογικότατα ο Ηράκλειτος.

Πίστευε πως η διαρκής κίνηση και μεταβολή αποτελεί το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, το οποίο εξέφρασε με την εικόνα ενός ποταμού που παραμένει ίδιος, ενώ το νερό που κυλάει μέσα του αλλάζει διαρκώς. “Τα πάντα ρει, μηδέποτε κατά τ’ αυτό μένειν’’ και υπενθύμιζε ότι «δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στον ίδιο ποταμό» επειδή ανά πάσα στιγμή ο ποταμός αλλάζει, οπότε ποτέ δεν είναι ποτέ ο ίδιος. Παράλληλα όμως πίστευε ότι οι αλλαγές αυτές δεν διαταράσσουν την αρμονία του σύμπαντος. Τα πάντα συγκρατεί και διέπει ο Λόγος.

Και είναι αυτός, ο Ηράκλειτος, που χρησιμοποίησε περιστασιακά τον όρο «Λόγο», συσχετίζοντάς τον με την πύρινη πρώτη αρχή του κόσμου και την ευταξία του. Οι στωικοί μοιάζουν να εμπλούτισαν τις δηλώσεις του Ηράκλειτου, αποκαλώντας «Λόγο» τον Θεό τους, ο Οποίος θεωρούνταν μία, ως επί το πλείστον, απρόσωπη δύναμη που διέπει το σύμπαν και είναι πανταχού παρούσα (4).

Και σημειώνομε ότι ακόμη κι ο ιερός Αυγουστίνος με τις γνώσεις του νεοπλατωνισμού, δεν μπορούσε να διακρίνει πως ο Λόγος στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη διέφερε σημαντικά από ό,τι γνώριζε από τα φιλοσοφικά του αναγνώσματα. Για τη θεία φύση του Λόγου και την κοσμολογική του λειτουργία θεωρούσε ότι τάχα είχε διαβάσει και αλλού, αλλά όμως «για το ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, αυτό πουθενά δεν το διάβασα», λέει στις εξομολογήσεις του. Μια τέτοια,  όμως ερμηνεία, όπως συνέλαβε και έκφρασε ο Ηράκλειτος ήταν προκλητικά ριζοσπαστική για έναν πλατωνιστή,  ή θα την αγαπούσε ή θα τη μισούσε. Και ο ιερός Αυγουστίνος την αγάπησε.

Ο Ηράκλειτος υπήρξε δημιουργός νέου ύφους, το οποίο αποκλήθηκε  «αφοριστικό». Ο λόγος του ήταν σειρά συντόμων αυτοτελών προτάσεων «Αφορισμών», με πλήρες όμως νόημα, που το διέθετε η κάθε μία από αυτές. Πυρήνας των επιστημονικό-φιλοσοφικών θεωριών του είναι η αντίληψη, που εκφράζεται στο διάσημο γνωμικό του, κατά το οποίο: «Αεί γίγνεσθαι και μεταβάλλεσται πάντα και μηδέν μηδέποτε επί το αυτό μένειν»(5).

Πίστευε, δηλαδή, ότι το παν βρίσκεται σε μια αέναη ροή, κάθε δε γένεση είναι προϊόν διαρκών αντιθέσεων. Σε λογική ακολουθία, της πίστης του αυτής, έλεγε πως ο πόλεμος – δηλαδή η διαμάχη των αντιθέσεων – είναι πατέρας κάθε αγαθού (πόλεμος πάντων γαρ πατήρ, πάντων βασιλεύς). Και ο αγώνας αυτός, κατά τον Ηράκλειτο δεν πρέπει κάποτε να σταματήσει. Διότι τότε θα διακοπεί η πρόοδος και η προαγωγή των αξιών, που εξασφαλίζεται ακριβώς από τη διαρκή διαπάλη των συγκρουόμενων μεταξύ τους αντίθετων τάσεων. Παράλληλα, πίστευε και στο Θεό, τον οποίο θεωρούσε έννοια υπερβατική, κείμενη εκτός και υπεράνω όλων των υπόλοιπων γνωστών μας όντων και πραγμάτων.

Τελικά σιωπά ανθρωπίνως και μιλά θεϊκώς. Πυρακτώνεται από τη φλεγόμενη ύπαρξή του, «όπως οι άνθρακες πλησιάζουν τη φωτιά και κατ’ αλλοίωσιν διάπυροι γίνονται» (6) 

Σύμφωνα με τον Αξελό, στον Ηράκλειτο Λόγος και Θεός είναι οι αρμοί του Σύμπαντος, παρόντες στην ανθρώπινη σκέψη, οι οποίοι ενώνονται αλλά δεν ταυτίζονται και λειτουργούν αρμονικά μέσα στους κόλπους της ενιαίας  και μοναδικής θεότητας. Επίσης, ο μοναδικός αυτός θεός αποτελεί το βασικό θεμέλιο κάθε νόμου. Τόσο ο ανθρώπινος όσο και ο φυσικός νόμος, θα πρέπει να έχουν ως πρότυπο το θεϊκό.(7)  

Ο Λόγος στον Ηράκλειτο αποτελεί, την ύστατη «ρυθμιστική αρχή της πραγματικότητας», τον «αιώνιο κοσμικό και ηθικό νόμο που διέπει τα πάντα με μέτρο και τάξη»(8).

To αντικείμενο της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου, θα τολμούσε να πει κανείς, ότι περιέχεται εν σπέρματι στον πρόλογο του ευαγγελίου του Ιωάννη. Παραθέτομε ένα απόσπασμα: (1.1-8) «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος‧ οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεόν, πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονεν· ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων· καὶ τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν…» (9). Εδώ φαίνεται ο Ηράκλειτος να παίζει, (προφητικῷ τῷ τρόπῳ) με τη  φωτιά, το φῶς και τη ζωή των ανθρώπων. Ο γενεσιουργός Θεός – Λόγος πυρακτώνεται, γίνεται φως, το φως των ανθρώπων. Τέτοιες αντιστοιχίες θα συναντήσει κανείς σε φιλοκαλικά κείμενα νηπτικών Πατέρων, για το το Φως του Ιωάννη έχει άμεση σχέση με τη Φωτιά του Ηρακλείτου, γιατί η όλη φιλοσοφία του Ηράκλειτου στρέφεται γύρω από τον Λόγο και τη Φωτιά, και του Ιωάννη γύρω από τον Λόγο και το Φῶς.

Η συμβουλή των αρχαίων ήταν: «Μή ταχύς Ἡρακλείτου ἐπ’ ὀμφαλόν εἴλεε βύβλον τοὐφεσίου‧ μάλα τοι δύσβατος άτραπός, ὀρφνή και σκότος ἐστίν ἀλάμπετον‧ ἤν δέσε μύστης εἰσαγάγῃ, φανεροῦ λαμπρότερ’ ἡελίου». Δηλαδή: Μην βιάζεσαι να μπεις στην καρδιά του βιβλίου του Ηρακλείτου του Εφεσίου‧ είναι πολύ δύσβατο μονοπάτι, γεμάτο έρεβος και σκοτάδι άφωτο‧ εάν όμως κάποιος μύστης σε οδηγήσει, θα το βρεις λαμπρότερο του ηλίου. Και ο αείμνηστος Αρχιμανδρίτης Γοντικάκης  κλείνει το βιβλίο του για τον ΗΡΑΚΛΕΙΤΟ:

«Γνωρίζοντας τον Ηράκλειτο  μέσα στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας μπορούμε να πούμε: Μην βιάζεσαι να απογοητευθείς από τις δυσκολίες της ζωής‧ είναι πολύ δύσβατο μονοπάτι γεμάτο άλυτα προβλήματα. Αν όμως γνωρίσεις αληθινά τον Ηράκλειτο και τον πάρεις οδηγό, θα βρεις τα πάντα γεμάτα φως λαμπρότερο του ηλίου. Γιατί αυτός σε οδηγεί στο αείζωο και άδυτο φως, που «ἦν ἀεί καί ἔστιν καί ἔσται» (10).

                    ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ-ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Αρχιμ. Βασιλείου, Προηγουμένου Ι. Μ. Ιβήρων, «ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ, κλέος αέναον θνητών – θεολογική προσέγγιση. .. 2025»
2. Θεοδόσης Πελεγρίνης, «Ιουστίνος ο μάρτυς (2ος αιώνας μ.Χ)», Λεξικό της φιλοσοφίας, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2004, σελ. 853.
3. Aρχιμ. Γοντικάκη, ό.π.σελ.30-31).
4. Κτερίνα Ιεροδιακόνου ‘‘Η Θεολογία τῶν Στωικῶν’’, «Ὁ θεός τῆς Βίβλου καί ὁ Θεός τῶν φιλοσόφων»
5. Επ. Στ. Ζουμπουλάκη) Ἄρτος Ζωῆς 2012, σελ.46-48. Στην τελευταία μάλιστα σελίδα εξηγεῖ πώς οἱ Στωικοί ἀνέχονταν στό μονοθεϊστικό σύστημά τους τους θεούς ὡς ‘‘ὀνομασίες φυσικῶν φαινομένων’’.
6. Θεόφιλος Βέικος, ό.π., σ. 91.
7. Κ. Αξελός, Ο Ηράκλειτος και η φιλοσοφία, εκδόσεις Εξάντας, Αθήνα, σελ.139).
8. Ευαγγελία Μαραγγιανού-Δερμούση, Οι Προσωκρατικοί, ό.π., σσ. 121-127).
9. Ευαγγέλιον Ιωάννη, 1-8.
10. Aρχιμ. Γοντικάκη, ό.π. σελ.122-123 και Αποκ.30.