Κοσμάς ο Αιτωλός: μέγας τιμώμενος, μα και «παραμελημένος»
Ξεκινώντας, φίλε μου, μια προσέγγιση στην προσωπικότητα και στο έργο τούτου του μεγάλου Αγίου, Εθνομάρτυρα και Ισαποστόλου, αντιφατικά συναισθήματα αναδύονται από τον ψυχικό σου κόσμο: ενώ ένα δέος σε καταλαμβάνει, μια απερίγραπτη οικειότητα σε ελκύει κοντά του, ώστε να θέλεις να γνωρίσεις βαθύτερα τούτο τον συμπαθέστατο «παππούλη». Λες κι είναι ένα «ξεχασμένο» μέλος της οικογένειάς σου, που έρχεται από ένα μακρινό δάσος, κρατώντας μια δάδα που εκπέμπει ένα δυνατό φως μέσα στο πυκνό σκοτάδι, που απειλητικά σε περιλούζει! Ας επιχειρήσουμε λοιπόν να εντοπίσουμε τα «ίχνη» του, μήπως και φωτιστεί και η δική μας, άχαρη ζωή, στους δύσκολους καιρούς μας.
Τόπος γεννήσεως(1714) και ανατροφής του, το Μέγα Δέντρο του Δήμου Θέρμου, κοντά στη Λίμνη Τριχωνίδα, στην Αιτωλοακαρνανία: καταπράσινος, πανέμορφος τόπος, με ωραία σπίτια, χωμένα ανάμεσα στα δέντρα. Με πηγές και καταρράκτες, γεφύρια, κάστρα και νερόμυλους, ξωκκλήσια και Μοναστήρια-«θαύματα» της Φύσης και μνημεία ενός λαμπρού Πολιτισμού. Τα «πρώτα γράμματα» έμαθε και την εγκύκλιο Παιδεία πήρε από ονομαστούς ιεροδιδασκάλους σε μοναστήρια της περιοχής, όπως το «Ελληνομουσείο» της Αγίας Παρασκευής και η φημισμένη Παναγία η Προυσιώτισσα. Έχοντας ένθερμο ζήλο για μάθηση, έρχεται το 1749 στο Άγιον Όρος, όπου θα αξιωθεί με ανώτερες επιστημονικές, θεολογικές και φιλοσοφικές σπουδές, κοντά σε φημισμένους Δασκάλους του Γένους στην Αθωνιάδα Σχολή, να μονάσει για δυο χρόνια στη Μονή Φιλοθέου- στην οποία και χειροτονήθηκε σε διάκονο και ιερομόναχο- και, γενικότερα, να ασκηθεί στην Αγιορείτικη ζωή για δεκαεπτά χρόνια.
Όμως, σ’ αυτό το μικρό και ισχνό σώμα κατοικούσε ένα πολύ «ανήσυχο» πνεύμα. Ένιωθε πως δεν είχε το δικαίωμα να κρατήσει για τον εαυτό του το φως του Χριστού. Δεν άντεχε, δηλαδή, το πνευματικό σκοτάδι, τις δοκιμασίες, τα απερίγραπτα δεινά των ομοεθνών του. Αποφασίζει λοιπόν να εγκαταλείψει το Άγιον Όρος και να μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη, για να πάρει την άδεια του Πατριάρχη (και του σουλτάνου), ώστε να κηρύξει το λόγο του Θεού εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι, στα 46 χρόνια του, με το σταυρό κι ένα απλό «σακούλι» στον ώμο του, αρχίζει τις περιοδείες του, περπατώντας για είκοσι χρόνια από τόπο σε τόπο, με σκοπό να ενδυναμώσει το φρόνημα των σκλαβωμένων Ρωμιών. Όργωσε κυριολεκτικά την Ελλάδα, πραγματώνοντας ένα τεράστιο ιεραποστολικό και εθνοσωτήριο έργο. Αρχικά κήρυξε στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια πήγε στη Θράκη, στην Αιτωλοακαρνανία, στα Δωδεκάνησα, στο Άγιον Όρος, σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία. Έφτασε στη Χιμάρα, επέστρεψε στη Νότιο Ήπειρο κι από εκεί, στα Επτάνησα και ξανά στη Βόρειο Ήπειρο. Η δράση του προκάλεσε τη δυσαρέσκεια πολλών, και προπαντός των Εβραίων. Έτσι, συνελήφθη και πέθανε μαρτυρικά (με απαγχονισμό) στις 24 Αυγούστου 1779 στο χωριό Κολικόντασι στη σημερινή Αλβανία, χωρίς καμία επίσημη κατηγορία εναντίον του και χωρίς δίκη.
Ο Άγιος Κοσμάς, μέγας Φωτιστής του Γένους, υπήρξε παράδειγμα τεράστιας αυτοπροσφοράς και θυσίας. Με τις ομιλίες του αναζωπύρωσε το πατριωτικό φρόνημα και προετοίμασε την Επανάσταση του 1821. Κήρυξε την ισότητα και την εξάλειψη της κοινωνικής αδικίας, τα δικαιώματα της γυναίκας και την ισοτιμία των δύο φύλων. Μίλησε ιδιαιτέρως και εργάστηκε για την προστασία του Περιβάλλοντος. «Να φυλάγετε τα δέντρα και τα δάση-έλεγε- όπως τα παιδιά σας. Το κάθε δέντρο θα σώσει κι έναν άνθρωπο. Οι άνθρωποι θα μείνουν πτωχοί, γιατί δεν θα’ έχουν αγάπη στα δέντρα»! Δυστυχώς, οι προβλέψεις του επαληθεύονται τραγικά, σχεδόν καθημερινά, στην εποχή μας. Τί να πρωτοπούμε για τις άοκνες προσπάθειές του για την ανύπαρκτη ή υποβαθμισμένη Παιδεία των σκλαβωμένων Ελλήνων, για τους οποίους ίδρυσε πάνω από 200 σχολεία; «Το σχολείο-έλεγε- φωτίζει τους ανθρώπους και τους δείχνει το δρόμο της αρετής και του δικαίου. Χαρίσατε στο χωριό σας ένα σχολείο, για να μαθαίνουν τα παιδιά σας γράμματα, πλούσια και φτωχά, χωρίς να πληρώνουν…Δεν βλέπετε ότι αγρίεψε το Γένος μας από την αμάθειαν και εγίναμεν ωσάν θηρία; Δια τούτο σας συμβουλεύω∙ κάνετε σχολεία»!
Είδαμε, αγαπητοί μου, ελάχιστα σημεία από τη μέγιστη προσφορά του φτωχοκαλόγερου, που το πέρασμα και την ευλογημένη παρουσία του μαρτυρούν αμέτρητα «σημεία»: ναοί, προσκυνήματα, θαύματα, βουνά, βρύσες, δέντρα, ιστορίες, μνήμες, παραδόσεις. Τέτοιες μορφές δεν «ανήκουν» στο παρελθόν. Μάλλον «έρχονται» από το μέλλον, απεσταλμένοι του Θεού, για να αφυπνίζουν συνειδήσεις. Δεν είναι λοιπόν άδικος ο παραγκωνισμός του από την Εκπαίδευση κι από τη ζωή μας; Σήμερα, που προωθείται η βία και η βαρβαρότητα, και η ελευθερία, η ζωή και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια διαρκώς απειλούνται, χρειαζόμαστε τη βοήθεια και τις «Διδαχές» του Πατροκοσμά: για μετάνοια και αγώνα στο στίβο της ζωής, κι όχι απάθεια ή τρομοκρατία για το άγνωστο μέλλον. Χρέος μας, να εκτιμήσουμε το πολύπλευρο έργο του και να λάβομε τούτο το μήνυμά του: «Ψυχή και Χριστός σάς χρειάζονται. Αυτά τα δύο όλος ο κόσμος να πέσει επάνω σας, δεν ημπορεί να σάς τα πάρει, εκτός και τα δώσετε με το θέλημά σας».
Νίκος Σιγανός
