Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός

Ο άγιος Κοσμάς ονομάστηκε «ο μεγαλύτερος μετά την άλωση Έλληνας» και πατέρας του νεοελληνικού Έθνους. Υπήρξε πρότυπο νεοελληνικού ήθους και αναστηλωτής του αυθεντικού ελληνορθόδοξου ιδεώδους. Γεννήθηκε το 1714 στο Μέγα Δένδρο, της επαρχίας Αποκούρου της Αιτωλίας. Το 1759 έγινε μοναχός στη μονή Φιλόθεου. Στα τέλη του 1760, πιθανότατα, να άρχισε το ιεραποστολικό του έργο, το οποίο συνέχισε για μια περίπου εικοσαετία και το επισφράγισε με το μαρτύριο του. Η μνήμη του τιμάται στις 24 Αυγούστου, μέρα του μαρτυρίου του. Η δράση του Ο Άγιος Κοσμάς επέλεξε τον αποστολικό τρόπο δράσης. Πρωταρχικός στόχος του ήταν η ανάσχεση των εξισλαμισμών, που είχαν πυκνωθεί τον 18ο αιώνα και η ενίσχυση της λαϊκής ενότητας μέσα στην εκκλησιαστική παράδοση, που ήταν και εθνική. Η ευρύτερη θεματική των ομιλιών του είχε στόχο την ανταπόκριση στις άμεσες ανάγκες και στους προβληματισμούς του Γένους. Θα μπορούσαν να διακριθούν εδώ τρεις άξονες: α) Η ορθόδοξη πίστη και παράδοση Απέβλεπε στην αναζωπύρωση του πατερικού φρονήματος, για την επανεύρεση των υπαρκτικών θεμελίων του Γένους. Για αυτό έκανε συνεχώς έκκληση στην ορθόδοξη συνείδηση του λαού. Το κήρυγμα του δεν ήταν άχρωμη ηθικολογία, αλλά θεολογία, πατερικό στην ουσία του και δογματικό παρά την απλότητα του. Ζητούσε καθαρότητα της καρδιάς, για να μπορεί να βλαστήσει ο Θείος σπόρος. Γι’ αυτό έστηνε έναν ξύλινο σταυρό και δίδασκε στη σκιά του, καλώντας τον λαό στα μυστήρια (Eυχέλαιο, Eξομολόγηση, Θεία Ευχαριστία). Από την ορθόδοξη παράδοση προχωρούσε στο ορθόδοξο ήθος, προβάλλοντας την τριάδα των αρετών: ταπείνωση, συγχωρητικότητα, αγάπη, ως θεμέλιο της εκκλησιαστικής κοινωνικότητας. β) Η γνήσια παιδεία Η παιδεία που διέδιδε ο Πατροκοσμάς απέβλεπε στην αναγέννηση του Έθνους. Υπήρξε απόστολος όχι μόνο της Ορθόδοξης πίστης, αλλά και της Ελληνικής παιδείας. Την παιδεία συνδύαζε με τον φωτισμό του ανθρώπου και γι’ αυτό θεωρούσε αμάρτημα την αδιαφορία απέναντι της: «Άμαρτάνετε πολύ να τα αφήνετε (=τα παιδιά) αγράμματα και τυφλά. Καλύτερα να τα αφήσετε φτωχά και γραμματισμένα, παρά πλούσια και αγράμματα». Η παιδεία όμως, που αυτός συνιστά, είναι η παιδεία του Γένους, Ελληνική. Μιλεί για την παιδεία των Πατέρων, την οποία προτείνει ως γνήσια ζήτηση της αλήθειας (φιλοσοφίας).  Πάνω σε παρόμοιες θέσεις του Πατροκοσμά, φαίνεται, στηρίχθηκε η άποψη ότι γκρέμισε στη Χειμάρρα εκκλησίες, για να γίνουν σχολεία. Ίδρυσε 10 ελληνικά σχολεία και 200 για τα κοινά γράμματα (δημοτικά), στις 30 επαρχίες που είχε επισκεφθεί. γ) Ορθόδοξη κοινωνικότητα Ο Πατροκοσμάς απέβλεπε με το κήρυγμα όχι μόνο στην αναγέννηση του ανθρώπινου προσώπου, αλλά και σύνολης της κοινωνίας. Κήρυττε ισότητα και αδελφότητα όλων των ανθρώπων. Η υπερφυλετική παναδελφοσύνη του θεμελιωνόταν όχι στο όμαιμο, αλλά στο ομόπιστο, στο ομόδοξο. Παράλληλα όμως κήρυττε την ισότητα ανδρών και γυναικών και την ιερότητα του γάμου, μέσα όμως στη λειτουργική ιδιαιτερότητα των φύλων και της αποστολής τους στο κοινωνικό σώμα. Συνιστούσε την πρακτική δικαιοσύνη, την αποφυγή «της αρπαγής και αδικίας» και να δίνεται «το άδικον οπίσω», σ’ όποιον και αν είχε γίνει η αδικία. Ιδιαίτερα εντυπωσιάζει το γεγονός ότι ο Πατροκοσμάς έδειχνε σημαντικό ενδιαφέρον για τη συλλογική -κοινωνική συμπεριφορά, οργάνωση και σύμπραξη. Όριζε εκλογή των υπευθύνων με βάση δημοκρατική («με τη γνώμη όλων των χριστιανών»). Την κοινωνική ενότητα στήριζε στον αλληλοσεβασμό «αρχόντων και αρχομένων». Συνιστούσε στον λαό νομιμοφροσύνη, αλλ’ όχι δουλικότητα.Υπακοή σε όσα «δεν αντιστέκονται στο Ευαγγέλιο». Ο οραματισμός Απέβλεπε στον αναβαπτισμό του Έθνους στην πατερική παράδοση, όπως αυτή σώζεται στην πραγματικότητα της Εκκλησίας. Οραματιζόταν μια ελληνική κοινωνία «κατοικία του Θεού, κατοικία των αγγέλων». Μια αταξική αδελφοποιία, μέσα στην ελευθερία και τη δικαιοσύνη. Προσπαθούσε να εμπνεύσει στις ψυχές των υποδούλων τον πόθο της παλιγγενεσίας και να συντηρήσει την ελπίδα για την έλευση του «ποθούμενου». Και ως μόνο μέσο γι’ αυτή την ενδυνάμωση της συλλογικής συνείδησης θεωρούσε την εμμονή στην πίστη: «Το κορμί σας ας το καύσουν, ας το τηγανίσουν· τα πράγματα σας ας τα πάρουν, μη σας μέλλει. Δώσατε τα. Δεν είναι δικά σας. Ψυχή και Χριστός σας χρειάζονται. Η απήχηση Το κήρυγμα του Πατροκοσμά είχε τεράστια απήχηση στον λαό. Σε κάθε τόπο, που επισκεπτόταν, προκαλούσε σεισμό στις συνειδήσεις, συνοδευόμενο από μετάνοια. Εχθροί συμφιλιώνονταν, κλέπτες επέστρεφαν τα κλοπιμαία, ληστές μεταβάλλονταν, πλούσιες γυναίκες πρόσφεραν τα χρυσάφια τους για έργα φιλανθρωπίας. Ιδιαίτερη εκτίμηση έτρεφε για τον άγιο ο διαβόητος Αλή πασάς των Ιωαννίνων, του οποίου το μέλλον είχε προφητεύσει ο Κοσμάς. Γι’ αυτό και ανήγειρε μεγαλοπρεπή ναό στον τόπο της ταφής του αγίου. Διέταξε ακόμη να κατασκευάσουν αργυρά θήκη για την κάρα του, την οποία πολλές φορές έφερε στα Γιάννινα, για να την προσκυνήσει. Όταν κάποιοι τον χλεύασαν για την πράξη του αυτή, απάντησε με οργή: «Φέρετε μου ένα Μουσουλμάνο σαν κι αυτόν τον Χριστιανό και να του φιλήσω και τα πόδια». Ο Πατροκοσμάς είχε και το χάρισμα της θαυματουργίας, ευρύτατα γνωστό στον λαό. Δείγματα της αγιότητας του ήταν και οι προφητείες του, πολλές από τις οποίες βρήκαν την πραγμάτωση τους. Έλεγε λ.χ. «το ποθούμενο θα γίνει στην τρίτη γενεά. Θα το δουν τα εγγόνια σας». Πράγματι, η γενεά του 1821 ήταν η τρίτη από την εποχή του Κοσμά. Σήμερα χρειαζόμαστε μορφές αγίου Κοσμά του Αιτωλού, όχι για να μας προσδιορίσουν και προφητεύσουν τον χρόνο του ποθούμενου, της αναγέννησης του Ελληνικού Έθνους, αλλά για να μας εμπνεύσουν και να μας προσανατολίσουν προς αυτήν. Ο Άγιος Κοσμά ανακηρύχτηκε το 2005 προστάτης των Ελληνικών Σχολείων. Η Ενορία της Ευαγγελίστριας τιμά τον Άγιο και έχει αφιερώσει το ένα απ’ κλίτη του Ναού της, στη χάρη του. Ευλογία, τιμή αλλά και πηγή έμπνευσης για όλους μας και ιδιαίτερα για τα σχολεία μας, που τον έχουν γείτονα και πρεσβευτή, σε μια εποχή που όλο το Έθνος στηρίζει την ανάστασή του, στην Παιδεία. Αφιερώνει την ημέρα της γιορτής του στους μαθητές, φοιτητές και αποφοίτους και εύχεται να τους συνοδεύει η ευχή του Αγίου Κοσμά στο νέο ξεκίνημα της ζωής τους . (Ενορία Ευαγγελίστριας)