Τί σημαίνει να είσαι χριστιανός στον 21ο αιώνα
15,Μαΐ
Η πρόσκληση του Θεού στον καθένα από εμάς παραμένει ίδια σε όλες τις εποχές. Είναι η πρόσκληση να υλοποιήσουμε την ύψιστη δωρεά να είμαστε μέλη της Εκκλησίας του Θεού και να συμμετέχουμε στο τριπλό αξίωμα του Χριστού, το οποίο σύμφωνα με την Αγ. Γραφή και τους Πατέρες, είναι το Βασιλικό, το Ιερατικό και το Προφητικό. Ο Χριστιανός καλείται να συμμετέχει σε αυτό, με την έννοια ότι γίνεται βασιλιάς της κτίσης και βασιλιάς του εαυτού του, δηλαδή, κύριος του εαυτού του, που δεν άγεται και φέρεται από τα πάθη του. Επίσης γίνεται ιερέας της δημιουργίας της κτίσης και της ζωής, δηλαδή προσφέρει τον εαυτό του στο Θεό ως Θεία Λειτουργία μέσα από ευχαριστιακό φρόνημα και με την άσκηση της αγάπης. Και επίσης προφήτης, με την έννοια ότι μετέχει στη βίωση και στη μετάδοση της αλήθειας.
Αυτή είναι η διαχρονική πρόσκληση του Θεού προς τον άνθρωπο. Όμως επειδή άνθρωπος από άνθρωπο διαφέρει πολύ κατά το χάρισμα και τον χαρακτήρα και τις εμπειρίες της ζωής, γι’ αυτό και στον κάθε άνθρωπο διαφέρει ο τρόπος με τον οποίο υλοποιείται αυτός ο κοινός σκοπός. Γι’ αυτό έχουμε και αγίους οι οποίοι διαφέρουν πάρα πολύ μεταξύ τους στο χαρακτήρα και στη ζωή. Έχουμε αγίους μορφωμένους και αγίους αγραμμάτους, έχουμε αγίους που έζησαν σε ερημιές και άλλους που έζησαν σε μεγαλουπόλεις, έχουμε αγίους εξωστρεφείς και αγίους με κλειστή ζωή.
Τον ίδιο σκοπό της ζωής επιτελούν όλοι οι άγιοι. Δηλαδή μετέχουν στο τριπλό αξίωμα του Χριστού, φανερώνουν την αλήθεια του Θεού στην ζωή τους. Θα λέγαμε, με μια λίγο πιο τολμηρή έκφραση, πως οι Άγιοι φανερώνουν την ενανθρώπηση του Χριστού. Και υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι να γίνει η ενανθρώπηση του Χριστού, όσοι είναι και οι άνθρωποι. Αυτό είναι χαρακτηριστικό της πίστης μας και της Εκκλησίας μας.
Όπως διαφέρουν οι χαρακτήρες, λοιπόν, διαφέρουν και οι εποχές. Η πρόσκληση του Χριστού ήταν η ίδια στους χριστιανούς του 1ου και στους χριστιανούς του 21ου αιώνα. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο θα διαφοροποιηθεί αυτή η πρόσκληση μπορεί να διαφέρει σε πολλά. Οι χριστιανοί των πρώτων αιώνων αντιμετώπιζαν τους διωγμούς. Είναι ένα συγκεκριμένο άθλημα να τα βγάλει κανείς πέρα με τους διωγμούς. Οι χριστιανοί των Βυζαντινών χρόνων όχι μόνο δεν ήταν υπό διωγμό αλλά η πίστη τους είχε γίνει και η κυρίαρχη πίστη της αυτοκρατορίας. Οι χριστιανοί βρίσκονταν, θα λέγαμε, σε θέση υπεροχής και εξουσίας. Άλλο άθλημα αυτό όπου θα πρέπει να προσέξουμε τότε προκειμένου να μην προδώσουμε το μήνυμα του Χριστού από τον πειρασμό της άνεσης και της υπεροχής.
Απότομα από αυτή την κατάσταση πέρασε το γένος μας στην Τουρκοκρατία. Άλλα αθλήματα εκεί χρειάσθηκαν μέσα στις τόσες δοκιμασίες. Μετά πέρασε στη φάση της ελεύθερης ζωής, μετά στην τεχνολογική εποχή, τώρα στην ψηφιακή εποχή. Όλα αυτά δημιουργούν νέες προκλήσεις. Η έμφασή μου δηλαδή σήμερα δεν θα είναι να πω τα γενικά στοιχεία τα οποία θεωρώ δεδομένο ότι τα ξέρετε (τι σημαίνει να είναι κάποιος μαθητής του Χριστού, να έχει πνευματική ζωή, και να ανταποκρίνεται στην πρόσκληση του Χριστού), αλλά θα προσπαθήσω να μιλήσω για το πώς καλείται να είναι στη σύγχρονη εποχή, στον 21ο αιώνα, ο χριστιανός. Να δούμε τι ιδιαιτερότητες υπάρχουν σε αυτήν την εποχή και πώς επηρεάζουν την προσπάθεια μας να είμαστε αληθινοί μαθητές του Χριστού.
Νομίζω ότι ένα πρώτο θέμα στο οποίο μας καλεί η εποχή που ζούμε είναι η τιμή και η αγάπη προς τη φύση, την κτίση. Αυτό πάντοτε οφείλαμε να το έχουμε, να τιμούμε την κτίση που έφτιαξε ο Θεός. Αλλά είναι η πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας που άρχισαν να «κτυπά το καμπανάκι» για να μας υπενθυμίσει ένα ξεχασμένο καθήκον. Η κτίση άρχισε να υποφέρει εξ αιτίας της δικής μας αφροσύνης, απληστίας, επιπολαιότητας. Μιλάω για το οικολογικό πρόβλημα το οποίο μας φέρνει ενώπιον των ευθυνών μας, όχι απλά και μόνο να σώσουμε με την συμπεριφορά μας τη γη, υπό την έννοια τη χρηστική, δηλαδή ότι «χρειαζόμαστε το περιβάλλον, ας μην το χαλάσουμε», αλλά στη βάση ότι το περιβάλλον είναι η δημιουργία του Θεού. Η καταστροφή της δημιουργίας του Θεού είναι προσβολή, αχαριστία, περιφρόνηση προς τον ίδιο το Θεό.
Στο θέμα αυτό θα τολμούσα να συμπεριλάβω και κάτι γενικώτερο, το όποιο εκ πρώτης όψεως δεν φαίνεται να έχει σχέση με τη φύση, έχει όμως σχέση με τη δημιουργία. Δηλαδή, όπως ο Θεός δημιούργησε το φυσικό περιβάλλον, δημιούργησε και τις προϋποθέσεις για το ανθρώπινο περιβάλλον. Και όπως το φυσικό περιβάλλον, διακρίνεται από θαυμαστή ποικιλία ζώων και φυτών έτσι και το ανθρώπινο περιβάλλον διακρίνεται για την ποικιλία των πολιτισμών. Τα τελευταία χρόνια οι εξελίξεις της ζωής μας καλούν να στραφούμε και προς το ανθρώπινο περιβάλλον της ποικιλίας των πολιτισμών. Γιατί; Δεν υπήρχαν πάντοτε οι πολιτισμοί; Πάντοτε υπήρχαν. Εμείς όμως δεν είχαμε έρθει σε τόση επαφή όση σήμερα. Με τις μεταναστεύσεις και εμείς ταξιδεύουμε σε άλλες χώρες και άλλοι έρχονται σε μας, με τα μέσα επικοινωνίας που υπάρχουν μαθαίνουμε επίσης πολλά πράγματα.
Τι θέλω να πω με αυτά τα δύο θέματα τα οποία φάνηκαν λίγο ασύνδετα μεταξύ τους, αλλά κατ’ εμέ ανήκουν στην ίδια κατηγορία; Θέλω να υπογραμμίσω την πρόσκληση να δούμε την ιδιότητα του χριστιανού στον 21ο αιώνα ως τιμή προς τη δημιουργία του Θεού, είτε πρόκειται για το φυσικό περιβάλλον, είτε για το ανθρώπινο.
Να προσθέσω εδώ ένα θεολογικό σχόλιο, ότι η δίψα μας για τη σωτηρία και τη μεταμόρφωση του κόσμου δεν μπορεί να αγνοεί το γεγονός της δημιουργίας. Ο Χριστός ήρθε ως Σωτήρας με δεδομένο το γεγονός της δημιουργίας. Πρώτα ο άνθρωπος πρέπει να έχει κατάφαση, αποδοχή της δημιουργίας, και μετά από εκεί θα προχωρήσει στο έργο της σωτηρίας, να το διακονήσει. Δεν μπορούμε για παράδειγμα, να πούμε στον αλλοδαπό, στον αλλοεθνή ή τον αλλόθρησκο, «είσαι χαμένος αν δεν γίνεις χριστιανός». Πρώτα θα αναγνωρίσουμε την εικόνα του Θεού που έχει, ότι είναι πλάσμα του Θεού, και αυτό στη συνέχεια θα ανοίξει το δρόμο για το έργο της σωτηρίας. Η σωτηρία περνάει πρώτα από την αναγνώριση της δημιουργίας, γατί αυτή ήταν και η χρονολογική σειρά. Το ίδιο αντίστοιχα ισχύει και για τη φύση. Δεν μπορεί να λέει ένας πιστός «εγώ κοιτάζω τη σωτηρία μου» και την ίδια ώρα να ρυπαίνει το περιβάλλον. Η σωτηρία μας περνάει μέσα από τη δημιουργία, τη δική μας και των άλλων.
Μόνο αν αναγνωρίσουμε την σφραγίδα του Θεού στη δημιουργία, είτε των ανθρώπων είτε της φύσης, μπορούμε να υπηρετήσουμε το έργο της σωτηρίας. Στο παρελθόν ο χριστιανικός κόσμος αντέστρεψε τη σειρά και θεώρησε ότι κάποιοι θα σωθούν αν τους περάσει από βασανιστήρια ή τους σκοτώσει. Έγιναν τέτοια πράγματα σε ιθαγενείς πληθυσμούς. Ή θεώρησε ότι μπορεί να λεηλατεί τη φύση και η σωτηρία να προχωρά από μόνη της χωρίς σεβασμό στη δημιουργία. Η προστασία της φύσης, για να είναι στάση συνεπής θεολογικά, πρέπει να συνοδεύεται και από καταπολέμηση του ρατσισμού και του εθνικισμού.
Δεύτερον, ζούμε στη λεγόμενη κοινωνία του θεάματος. Θα έλεγα ότι αυτό κατ’ εξοχήν αγγίζει τους νέους. Όσο πιο μικρός είναι κάποιος τόσο πιο εύκολα χειρίζεται τις συσκευές του θεάματος. Ζούμε σε μια εποχή η οποία μας βομβαρδίζει με οπτικές παραστάσεις και πληροφορίες. Πρέπει να καταλάβουμε ποια είναι η πρόσκληση που αυτή μας απευθύνει ως χριστιανούς.
Για να καταλάβουμε τι καινούργιο έφερε η κοινωνία του θεάματος (η οποία συμβαδίζει με αυτό που λέμε «μετανεωτερικότητα») στον κόσμο πρέπει να τη συγκρίνουμε με την νεωτερικότητα. Η νεωτερικότητα, η ιδεολογική κατάσταση που επικράτησε στη Δύση από τον 17ο αιώνα και μετά, έγκειται στην ανάπτυξη του ανθρώπινου λογικού, της επιστήμης, της διάνοιας, της φιλοσοφίας και της ιδεολογίας. Στη νεωτερικότητα το κυρίαρχο σημείο του ανθρώπου είναι η διάνοια, γι’ αυτό και η ανθρώπινη διάνοια απογειώθηκε εκρηκτικά με τα επιστημονικά προϊόντα της. Στην μετανεωτερικότητα όμως το κυρίαρχο σημείο του ανθρώπου δεν είναι η διάνοια αλλά το θυμικό και οι αισθήσεις με επίκεντρο την όραση. Όπως λέει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, η όραση είναι το όργανο με το οποίο ο άνθρωπος μαθαίνει περισσότερα απ’ όλες τις αισθήσεις. Γι αυτό την αγαπάει πιο πολύ ο νους του ανθρώπου.
Στην νεωτερικότητα, ο σκοπός του ανθρώπου ήταν να πεισθεί ο άνθρωπος με τον διάλογο των επιχειρημάτων. Στη μετανεωτερικότητα δεν υπάρχει καμία πρόθεση να πεισθεί κανείς. Η πρόθεση είναι να αποπλανηθεί, να σαγηνευτεί. Γι’ αυτό και το κύριο μέσο με το οποίο λειτουργούσε η νεωτερικότητα ήταν ο λόγος, ενώ το κύριο μέσο με το οποίο λειτουργεί η μετανεωτερικότητα είναι η διαφήμιση. Η διαφήμιση δεν ενδιαφέρεται να πείθει, αλλά να σαγηνεύει, ώστε τελικά να καταλήξουμε σε κάποιο προϊόν επειδή είτε επειδή μας κέρδισαν οι υποσχέσεις ότι θα απολαύσουμε- μετρήστε καμιά φορά πόσο συχνά ακούγεται η λέξη «απόλαυση»-, είτε επειδή κολακεύει τον ναρκισσισμό μας. Η διαφήμιση χαϊδεύει στον άνθρωπο είτε τις αισθήσεις του, είτε τον ναρκισσισμό του. «Το αξίζετε αυτό το προϊόν»! Δεν υπάρχει διαφήμιση που δεν απευθύνεται σε ένα από τα δύο. Ακόμα και αν τα λόγια της διαφήμισης δεν περιέχουν τη λέξη «απόλαυση», το σκηνικό της είναι έτσι οργανωμένο και τόσο σκηνοθετημένο ώστε να σαγηνεύει.
Γι αυτό και η διαφήμιση δεν λειτουργεί με επιχειρήματα αλλά με τη φαντασίωση. Βλέπεις ένα εκπληκτικό αυτοκίνητο να κινείται σ’ ένα ερημικό δρόμο, να στρίβει απότομα, να φρενάρει όπως θέλει κλπ, δηλαδή με διάφορα ψηφιακά τεχνάσματα, για να σε προσελκύσουν να αγοράσεις το αυτοκίνητο. Αυτό δεν έχει να κάνει με τη λογική, δηλαδή το πώς θα συμπεριφερθεί το αυτοκίνητο στο δρόμο, αλλά με τη φαντασίωση σου ότι θα ήθελες να βρίσκεσαι μέσα σε ένα τέτοιο κατασκεύασμα το οποίο θα πραγματοποιήσει τα όνειρά σου, ή θα σου δώσει αξία.
Συνεπώς, αντιμετωπίζοντας την πρόκληση της κοινωνίας του θεάματος, (και ας αφήσουμε προσωρινά το αν είναι κάποιος χριστιανός ή όχι, αλλά ας πάρουμε απλά ένα άνθρωπο που θέλει να είναι αξιοπρεπής και φυσιολογικός), χρειάζεται να μάθει κάποιος να αντιστέκεται μπροστά στη σαγήνη. Αν δεν το κάνει, θα φθάσει σε σημείο να αναπτύξει κάποιου είδους εξάρτηση. Δεν είναι τυχαίο που η εποχή μας είναι η εποχή των εξαρτήσεων, όχι μόνο από παράνομες ουσίες, που υπήρχαν πάντα, αλλά και από νόμιμες εξαρτήσεις, όπως το κάπνισμα, το αλκοόλ, το φαγητό, την τηλεθέαση, τα ηλεκτρονικά παιγνίδια, τον υπολογιστή, το διαδίκτυο. Περνούμε ώρες μπροστά από την τηλεόραση κάθε μέρα μόνο και μόνο για να χαλαρώνουμε, να ηρεμούμε, να μας φεύγει το άγχος. Εάν δεν αντισταθεί κάποιος, η κοινωνία του θεάματος γίνεται εξαρτησιογόνος. Έτσι λοιπόν, και να μην είναι κάποιος χριστιανός, απλώς να θέλει να είναι συγκροτημένος και ώριμος, χρειάζεται να αντισταθεί απέναντι στη σαγήνη για να μην πάθει εξάρτηση.
Τι περισσότερο έχει ο χριστιανός να κάνει απέναντι στην κοινωνία του θεάματος; Δεν εννοούμε κατ’ ανάγκη να σταματήσει να βλέπει τηλεόραση, σοβαρές ταινίες ή αξιόλογες εκπομπές. Μπορεί όμως να κάνει ένα πρόγραμμα, να επιβληθεί στον εαυτό του και να πει: «τώρα τελείωσε, το κλείνω».
Ο Χριστιανός χρειάζεται επίσης κάτι παραπάνω εδώ να προσέξει. Η κοινωνία του θεάματος , στην προσπάθεια της να μας σαγηνεύει, χρησιμοποιεί τον πιο γνώριμο τρόπο σαγήνης που ξέρει η ανθρωπότητα από την αρχή της: τον ερωτισμό. Δηλαδή προκειμένου να πετύχει το σκοπό της, χρησιμοποιεί το ανθρώπινο σώμα και τα ανθρώπινα συναισθήματα. Είτε εμπορικοποιεί το ανθρώπινο σώμα με τη γυμνότητά του, και στηρίζει διαφημίσεις πάνω σ’ αυτή, είτε εμπορικοποιεί τον έρωτα δημιουργώντας ρομαντικές ιστορίες. Εδώ ο χριστιανός έχει πολύ μεγάλο αγώνα.
Στο παρελθόν είχαμε ακούσει πάρα πολλές συμβουλές, να αποφεύγουμε τα τολμηρά θεάματα, επειδή εξάπτουν τα πάθη, αλλά αισθάνομαι ότι δεν είχαμε ακούσει πειστικές εξηγήσεις γιατί είναι αμαρτία, γιατί δεν ταιριάζει με ένα χριστιανό να το κάνει αυτό. Τώρα το καταλάβαμε καλύτερα στην εποχή που ζούμε, όταν η κατάχρηση αυτού του ερωτισμού, η υπερβολή του ερωτισμού από την κοινωνία του θεάματος, έφερε τα πράγματα σε τέτοιο σημείο που να επιφέρει δομικές αλλοιώσεις στον ψυχισμό. Η εξάρτηση που μπορεί ο άνθρωπος να πάθει από την εμπορικοποίηση του σώματος είναι δυνατόν να τον κάνει ανίκανο ν’ αγαπήσει. Διότι η έμφαση που δίνεται στην απόλαυση των αισθήσεων, καταλήγει στο ναρκισσισμό, ενώ η αγάπη απαιτεί άλλες ικανότητες. Μερικές φορές μάλιστα για να μπορέσουμε να αγαπήσουμε πρέπει να μειώσουμε την απόλαυση. Με τη νηστεία και κάθε είδους άσκηση μειώνουμε τις απολαύσεις για να μπορέσουμε να αγαπήσουμε περισσότερο το Θεό και τους ανθρώπους.
Σήμερα, αν προσέξετε την ορολογία που χρησιμοποιείται, για τους περισσότερους ταυτίζεται η απόλαυση με τη χαρά. Θέλουν να μιλήσουν για απόλαυση και λένε «χαρά». Αυτό είναι σοβαρότατο λάθος. Διότι την απόλαυση την δίνει η ικανοποίηση των ορμών των αισθήσεων ή των εγωιστικών ορμών στον άνθρωπο, ενώ τη χαρά τη δίνει η αγάπη. Αν το φιλοσοφήσετε λίγο θα δείτε ότι χαρά νιώσατε σε καταστάσεις που οφείλονται σε διαπροσωπικές σχέσεις, π.χ. σε μια όμορφη στιγμή με τους γονείς σας, ή με τ’ αδέλφια σας, με φίλες και με φίλους, ή μέσα στο γάμο σας με τον/την σύζυγο, ή με τα παιδιά. Η αγάπη μέσα στη διαπροσωπική σχέση είναι που δημιουργεί χαρά.
Ενώ απολαύσεις έχουμε πολύ περισσότερες, αλλά σχετίζονται με τα επιφανειακά, δηλαδή με τις αισθήσεις και με τον εγωισμό. Υπάρχει βέβαια και κάτι ενδιάμεσο σε αυτά τα δύο. Αν η χαρά είναι η υψηλότερη μορφή των ευχάριστων αισθημάτων και η απόλαυση η κατώτερη, υπάρχει και η ενδιάμεση που είναι η ικανοποίηση. Ικανοποίηση παίρνουμε όταν επιτυγχάνουμε στόχους. Κατάφερα π.χ. και πήρα ένα καλό βαθμό στις εξετάσεις: δεν είναι χαρά αυτό που νιώθω, είναι ικανοποίηση, κι ας λέω «είμαι χαρούμενος».
Όταν ο άνθρωπος δεν γνωρίζει αυτή τη διάκριση μεταξύ χαράς και απόλαυσης, πέφτει στην παγίδα των απολαύσεων (φαγητού, καταναλωτισμού, ανέσεων, ερωτισμού, δηλαδή σεξουαλικοποιημένης απόλαυσης χωρίς συναισθήματα), οπότε κινείται μόνο στο επίπεδο της απόλαυσης, τη χαρά δεν την φτάνει. Εάν δε αυτό του γίνει και συνήθεια με τον καιρό, δηλαδή εάν υποταχτεί στην κοινωνία του θεάματος, και μέσα του εγκατασταθεί η συνήθεια της απόλαυσης, είναι δυνατόν να χάσει την ικανότητα του να φτάσει τη χαρά, να ανέβει πιο πάνω. Κινδυνεύει να γίνει άνθρωπος που δεν θα είναι ικανός να χαίρεται και να αγαπά. Άμα χάσει την ικανότητα για αγάπη έχει χαθεί το βασικό στοιχείο του ανθρώπου, χάθηκε η χριστιανική ιδιότητα εντελώς. Διότι αυτή βασίζεται στην αγάπη: «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου, εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ισχύος σου και εξ όλης της διανοίας σου και τον πλησίον σου ως σεαυτόν».
Μόλις υποβαθμιστεί, η ικανότητα για αγάπη, όχι μόνο χάνεται ο χριστιανός, αλλά ξεπέφτει και ο άνθρωπος. Άρα ζούμε σε μια κοινωνία η οποία μέσα από το θέαμα κάνει ό,τι μπορεί για να χάσουμε την ικανότητα να αγαπάμε. Επομένως πρέπει να το λάβουμε σοβαρά αυτό υπ’ όψη στην στάση μας απέναντι στην κοινωνία του θεάματος, στην ασκητική την οποία θα εφαρμόσουμε απέναντι στην κοινωνία του θεάματος και απέναντι στην κοινωνία της κατανάλωσης, η οποία πορεύεται μαζί με την κοινωνία του θεάματος. Θέαμα και κατανάλωση πάνε μαζί.
Τρίτον, το κεντρικό θέμα της νεωτερικότητας, που αναφέραμε πριν, ήταν η ανάδειξη του ατόμου για αυτό και χαιρετίστηκε ως το νέο «ευαγγέλιο» των νέων χρόνων. Γι αυτό και η αθεΐα είναι γνώρισμα των νέων χρόνων. Η νεωτερικότητα υποσχέθηκε ότι θα ελευθερώσει τον άνθρωπο από τη σκλαβιά της ομάδας, φυσικά και της θρησκευτικής ομάδας. Και σήμερα βέβαια ο άνθρωπος είναι μέλος διαφόρων ομάδων. Τότε όμως καθοριζόταν από την ομάδα, δεν ήταν απλώς μέλος. Δεν μπορούσε εύκολα να διαθέσει τον εαυτό του όπως ήθελε αυτός, να πάρει αποφάσεις για τον εαυτό του όπως ήθελε, έπρεπε να υπακούει στην ομάδα. Πριν από 50 ή 100 χρόνια στον τόπο μας ο άνθρωπος δεν μπορούσε να πάρει αποφάσεις που θα τον διαφοροποιούσαν από το χωριό, το σόι την κοινωνία. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να διαλέξουν για σύντροφο αυτόν που ήθελαν, έπρεπε να τον εγκρίνουν οι γονείς ή αποφάσιζαν αυτοί. Ένα καλό της νεωτερικότητας ήταν και αυτό, ότι έδωσε περισσότερη ελευθερία. Στην εποχή μας φτάσαμε όμως στην κατάχρηση του ατόμου, φτάσαμε να μιλάμε για ατομισμό. Από πλευράς χριστιανικής πιο από τα δύο μοντέλα ισχύει;
Όταν κάποιος είναι μέλος της Εκκλησίας καθορίζεται από την ομάδα, τη συλλογικότητα, ή καθορίζεται ως άτομο; Κανονικά κανένα από τα δύο δεν θα πρέπει να συμβαίνει. Διότι καθετί που παράγει ο άνθρωπος, κάθε εξέλιξη ιστορική πρέπει να βαπτισθεί μέσα στην Εκκλησία. Και το άτομο όταν βαπτισθεί μέσα στην Εκκλησία γίνεται πρόσωπο. Η θεολογία μίλησε πολύ για τα πρόσωπα, νοιάζεται γι αυτά. Σκεφθείτε 2000 χρόνια πριν, τότε που κυριαρχούσαν οι συλλογικότητες, να λέει ο Χριστός «αν ένας βοσκός έχει εκατό πρόβατα και το ένα χαθεί, θα εγκαταλείψει τα 99 και θα το ψάξει»! Δηλαδή από πολύ νωρίς η Εκκλησία μας έχει αναδείξει την αξία του προσώπου. Όμως αυτό δεν μπορούσε ευρύτερα να φανεί τότε διότι οι άνθρωποι ζούσαν μέσα σε συλλογικότητα και δεν μπορούσαν να καταλάβουν τη σημασία του προσώπου, επειδή γι’ αυτούς μετρούσε η ομάδα, η συλλογικότητα. Όμως οι σπόροι υπήρχαν. Όλη η θεολογία μας βασίζεται στα πρόσωπα, τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, των Αγίων.
Επομένως μία πρόκληση της εποχής μας είναι η έννοια του προσώπου. Χρειάζεται δηλαδή να πάρουμε ό,τι καλό στοιχείο έφερε η νεωτερικότητα ως προς το άτομο και να πετάξουμε ό,τι άσχημο στοιχείο υπάρχει, για να βαπτίσουμε αυτό το άτομο μέσα στην Εκκλησία μας και να γίνει πρόσωπο. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Τα πρόσωπα είναι στραμμένα το ένα προς το άλλο, («προς» και «όψη»: «πρόσωπο»), κάτι που είναι ταυτόσημο με την αγάπη. Είμαι πρόσωπο επειδή αγαπώ κι επειδή με αγαπούν. Αυτά είναι αλληλένδετα.
Ωραία. Πόσο πολύ αγαπούμε; Αγαπούμε ώστε να γίνουμε ένα; Αγαπούμε τόσο πολύ ώστε να εξαφανίσουμε την προσωπικότητα μας δήθεν για το καλό του άλλου; Αγαπούμε τόσο πολύ ώστε να πάθουμε κατάθλιψη αν το παιδί μας παντρευτεί και πάει να ζήσει μακριά μας; Αν ναι, αυτό σημαίνει ότι δεν μπόρεσα να αποχωριστώ το παιδί μου και να γίνω ένας ώριμος άνθρωπος. Παραμένω φαντασιακά κολλημένος με το παιδί μου. Τι μας λένε αυτά τα παραδείγματα; Μας εισάγουν στην έννοια των ορίων. Τα πρόσωπα αγαπούν αλλά έχουν και όρια. Δεν γίνονται ένα μείγμα, να μην ξεχωρίζεις που αρχίζει το ένα και που αρχίζει το άλλο, γιατί τότε και τα δύο πρόσωπα έχουν εξαφανιστεί.
Το επιτυχημένο ζευγάρι δεν είναι αυτό που δεν ξεχωρίζεις ποιος είναι ο ένας και ποιος ο άλλος, ούτε και η καλή σχέση γονιού και παιδιού είναι εκείνη όπου μετατρέπονται σε ένα κράμα, αλλά είναι όταν τα πρόσωπα κρατούν τα όρια τους. Ταυτόχρονα αυτά τα όρια δεν είναι αποξένωση, είναι αγάπη. Μόνο όταν έχεις όρια μπορείς να δώσεις και να πάρεις αγάπη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός φιλοσοφικού συστήματος το οποίο καταργεί τα όρια του προσώπου και έτσι καταργεί το πρόσωπο, είναι η περιβόητη « Νέα Εποχή». Το ιδανικό της είναι ότι όλα είναι ένα μείγμα, δεν υπάρχουν πρόσωπα, είναι όλα μία ουσία. Να ενωθεί ο άνθρωπος με την ουσία του Σύμπαντος αφού είμαστε μόρια ενός τεράστιου Όλου. Βέβαια αυτό προκύπτει από ανατολικές θρησκείες. Επομένως, μια πρόσκληση που μας απευθύνει ο 21ος αιώνας, στον οποίο ανθεί η Νέα Εποχή, αλλά και επειδή βλέπουμε να φτάνει στο έσχατο όριο ο ατομισμός, είναι: Αγάπη χωρίς όρια αλλά με όρια του προσώπου. Δηλαδή ανάδειξη και τιμή του ανθρωπίνου προσώπου.
Και τέταρτο και τελευταίο του τι σημαίνει να είσαι χριστιανός στον 21ο αιώνα. Τα τελευταία δυόμισι χιλιάδες χρόνια πολλοί άνθρωποι προσπάθησαν να τηρήσουν τις εντολές του Χριστού, να ζήσουν όπως προτείνει ο Θεός. Στην συντριπτική τους πλειοψηφία αυτό το έκαναν επειδή Τον φοβούνταν. Το κίνητρο τους ήταν ο φόβος, ή ένα άλλο πολύ συνηθισμένο κίνητρο, ο πουριτανισμός. Δηλαδή, προσπαθώ να έχω εγκράτεια επειδή το σεξ και το σώμα είναι κακό, ή επειδή το να χαίρεσαι είναι κακό. Η ανθρωπότητα, χωρίς υπερβολή, δεινοπάθησε από τον χριστιανισμό που είχε εσφαλμένα κίνητρα, που έκανε το καλό για λάθος λόγους.
Επομένως είναι καιρός στην εποχή που ζούμε να ανακαλύψουμε ένα καινούργιο κίνητρο για να είμαστε κοντά στο Θεό. Δεν είναι καθόλου καινούργιο, είναι πάρα πολύ παλιό γιατί το διατύπωσε ο Χριστός, αλλά δυστυχώς ελάχιστοι το ακολουθούν: είναι η αγάπη και η ευγνωμοσύνη.
Δηλαδή δεν είμαστε κοντά στο Θεό επειδή οι απολαύσεις είναι κακές και ζητούμε να πάμε κάπου όπου οι απολαύσεις είναι λίγες. Ούτε είμαστε κοντά Του γιατί Τον φοβόμαστε, για να μη μας τιμωρήσει. Είμαστε κοντά στο Θεό επειδή έχουμε αισθανθεί ότι μας αγαπάει. Από ευγνωμοσύνη και από αγάπη λοιπόν προσπαθούμε να τηρήσουμε τις εντολές Του.
Στην πρώτη περίπτωση λέμε: τηρώ τις εντολές του Θεού για να λάβω τη Χάρη Του ως ανταμοιβή. Στη δεύτερη περίπτωση λέμε: έχω λάβει τη Χάρη του Θεού και τη σωτηρία μου από τα έργα της θείας οικονομίας καθώς και με το Άγιο Βάπτισμα και το Χρίσμα, οπότε και εγώ από ευγνωμοσύνη και αγάπη γι’ αυτά που έλαβα τηρώ τις εντολές του Θεού, Τον εμπιστεύομαι και κάνω αυτά που λέει.
Με τον ίδιο τρόπο ένα ζευγάρι που αγαπιέται, από ευγνωμοσύνη αγαπιέται κάθε μέρα όλο και περισσότερο, από ευγνωμοσύνη για ό,τι κάνει ο καθένας για τον άλλο. Έχω τη γνώμη ότι, αν ιστορικά δεν τα κατάφερε ο Χριστιανισμός ως τώρα, όπως λένε μερικοί (και πιστεύω ότι έχουν δίκιο, με την έννοια ότι δεν έχουμε φτάσει σε μια μεταχριστιανική εποχή όπως λέγεται, διότι δεν πρόλαβε καν να γίνει χριστιανική), αυτή η αποτυχία έγινε επειδή τα κίνητρα να είσαι χριστιανός ήταν προβληματικά. Γι’ αυτό και οι μουσουλμάνοι και άλλες θρησκείες βλέπουν αυτήν τη κατάσταση και λένε «τι χριστιανικές κοινωνίες είστε εσείς; τι κάνατε μέσα στην ιστορία; γιατί τόση βία;» Διότι το προβληματικό κίνητρο θα καταλήξει σε προβληματικό αποτέλεσμα, σε κακή συμπεριφορά των χριστιανών.
Είναι καιρός ως Εκκλησία να καλλιεργήσουμε το κίνητρο της αγάπης και της ευγνωμοσύνης, που είναι το μόνο ουσιαστικό και αληθινό. Και τα άλλα κίνητρα βέβαια είναι χρήσιμα για αρχή. Κάποιος μπορεί να μπει στην Εκκλησία στην αρχή με το κίνητρο του φόβου, αλλά αυτό πρέπει να είναι ένα σκαλοπάτι για να περάσει κάποτε στο κίνητρο της αγάπης. Τότε πιστεύω ότι μια τέτοια χριστιανική βίωση θα αποτελεί από μόνη της μια αληθινή μαρτυρία και ιεραποστολή, χωρίς να λέμε πολλά λόγια οι χριστιανοί. Θα μιλά η ζωή τους και θα έλκουν και άλλους κοντά στο Χριστό. «Έρχου και ίδε».
Εγώ ξεχώρισα αυτές τις τέσσαρες προσκλήσεις που μας απευθύνει ο Θεός κατά τον 21ο αιώνα. Εννοείται ότι για να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε σ αυτές τις προσκλήσεις, πέρα από τον προσωπικό αγώνα, τη βούληση και την προσευχή και τη συμμετοχή στα μυστήρια της Εκκλησίας που είναι απαραίτητα αυτά ως βασικά, χρειάζεται και μελέτη. Χρειάζεται να καταρτιστούμε βαθύτερα.
Εδώ έχουμε μια ευλογία της εποχής μας, κάτι που ούτε στα όνειρά τους δεν το είχαν δει οι προηγούμενοι πριν 30 και 50 χρόνια: τα βιβλία που κυκλοφορούν, οι δυνατότητες να ακούσουμε ομιλίες, να συμβουλευτούμε κάποιον, είναι ευκαιρίες που μας επιτρέπουν να καταρτιστούμε περισσότερο. Ζούμε ανάμεσα σε μια αφθονία βιβλίων τα οποία βοηθούν ουσιαστικά εκείνον που πραγματικά θέλει να ζήσει όπως ο Θεός προτείνει. Ο καταρτισμός μας θα είναι ένα αντίδοτο στη σύγχυση που επικρατεί γύρω μας και στη σύγχυση που ενδεχομένως πήραμε από το σπίτι μας, γιατί ας μη νομίζουμε ότι όπως μάθαμε τα πράγματα από τους γονείς μας και από τη γιαγιά μας, είναι έτσι όπως ο Θεός τα εννοεί.
Και επειδή κατακλυζόμαστε από πάρα πολλές πληροφορίες έξωθεν, χρειάζεται να βρίσκουμε εμείς πρόθυμα τον χρόνο και να τον αφιερώνουμε στο να μελετούμε βιβλία τα οποία θα μας ξεκαθαρίσουν ζητήματα της πίστης και θα μας βοηθήσουν να ανταποκριθούμε σ‘ αυτή την πρόσκληση του Θεού. Ανταποκρινόμενοι δηλαδή, στις ιδιαιτερότητες της εποχής μας, χωρίς να πάψουμε να είμαστε παιδιά της, κάτι που δεν μπορεί να το αποφύγει κανένας, θα επιτύχουμε να μεταφέρουμε στην εποχή μας το ήθος που προέρχεται από την Βασιλεία του Θεού.
Ο χριστιανός δεν καλείται να αλλάξει εποχή. Δεν είναι ορθό να λέμε «αχ, τι ωραία εποχή ήταν εκείνη, τι ωραία να ζούσαμε τότε»! Ο χριστιανός καλείται να ζήσει στην εποχή που βρίσκεται, να την κάνει πατρίδα του, να την κάνει δική του, αλλά ταυτόχρονα να ξέρει ότι καμία πατρίδα δεν είναι μόνιμη. Εκφράζει και βιώνει στη συγκεκριμένη εποχή το ήθος της Βασιλείας του Θεού, το ήθος που έρχεται από τα Έσχατα. Για να το καταλάβετε, σαν να έχετε ένα σπίτι και από το διπλανό οικόπεδο φθάνουν κοντά σας τα κλαδιά από ένα δένδρο και μπορείτε να κόβετε καρπούς και να τρώτε. Αυτό είναι η Βασιλεία του Θεού. Έρχεται από το μέλλον αλλά τους καρπούς της μπορούμε να τους γευτούμε από αυτήν την Ζωή. Δεν μας ανήκουν η Εκκλησία και η αλήθεια, βρίσκονται σέ άλλο «οικόπεδο», και ουδείς έχει το δικαίωμα να συμπεριφέρεται σαν να του ανήκουν. Αλλά αυτό το άρωμα και η γεύση των Εσχάτων μπορεί να φτάσει μέχρι την εποχή μας, οποιαδήποτε και αν είναι η εποχή αυτή, οτιδήποτε και αν φέρει και ο 21ος αιώνας και οι επόμενοι. Αν αυτές τις αλήθειες τιις βιώσουμε στην πράξη εμείς οι ίδιοι, θα γίνουμε ικανοί να τις μεταδώσουμε και στους νεώτερους.
