ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ

Η εορτή του Ευαγγελισμού, εκτός από Θεομητορική εορτή, είναι και η αρχή όλων των Δεσποτικών εορτών. Η Θεία Ενανθρώπηση αποτελεί  έργο της δύναμης του Τριαδικού Θεού, αλλά και της θέλησης και πίστης της Παρθένου. Εκείνα τα οποία διαλαλούν οι ύμνοι της Εκκλησίας, με την ωραία γλώσσα της ποίησης, τα προβάλλει ζωντανά η βυζαντινή εικόνα του Ευαγγελισμού. Η στάση των προσώπων, η έκφραση και οι χειρονομίες τους, τα χρώματα και οι λεπτομέρειες της παράστασης αποδίδουν στην πληρότητά του το γεγονός. Ο αρχάγγελος Γαβριήλ, ο αγγελιοφόρος του Θεού, φέρνει στην Παρθένο Μαρία το χαρμόσυνο μήνυμα ότι μέσω αυτής θα ενσαρκωθεί ο Υιός του Θεού. Η στάση του σώματός του εκφράζει τη χαρά που έφερε το άγγελμά του και παρόλο που βρίσκεται στο έδαφος δίνει την εντύπωση ότι αιωρείται μεταξύ ουρανού και γης. Παρουσιάζεται μ’ ορμή κίνησης, σαν να μην έχει τελειώσει η πτήση του, όπως μαρτυρεί τ’ άνοιγμα των ποδιών του και το υψωμένο του φτερό. Στ’ αριστερό χέρι κρατάει σκήπτρο, πράγμα που συνηθίζεται στους αγγελιοφόρους, δηλωτικό  του ότι είναι απεσταλμένος του Θεού και μεταφέρει το θέλημά Του. Αντίθετα, σ’ εικόνες της Δυτικής Εκκλησίας ο αρχάγγελος κρατάει κρίνο, σύμβολο αγνότητας και καθαρότητας. Με το δεξί του χέρι έντονα εκτεταμένο, απευθύνεται προς την Παρθένο, η οποία τον ατενίζει με βλέμμα ταπεινό και συνεσταλμένο. Καταπλήσσεται απ’ την ωραιότητα της Παρθενίας Της και βοά προς Αυτήν «Χαίρε η Κεχαριτωμένη». Η Θεοτόκος παρουσιάζεται άλλοτε να κάθεται στο θρόνο Της και άλλοτε όρθια. Στην περίπτωση που εικονίζεται καθισμένη, υπογραμμίζεται η υπεροχή Της απέναντι στον αρχάγγελο. Όταν εικονίζεται όρθια, σε στάση έκπληξης και υπακοής, δείχνει ν’ ακούει καλύτερα το θείο μήνυμα. Η Θεοτόκος στέκεται πάνω σ’ ένα ευπρεπές υποπόδιο και πίσω υπάρχει ένας λιτός, αλλά επιβλητικός θρόνος, όπου καθόταν η Θεοτόκος πριν να έλθει ο αρχάγγελος. Ο αγιογράφος με τους θαυμάσιους χρωματισμούς και τα περίλαμπρα, μεγαλοπρεπή στολίδια προσπαθεί ν’ αποδώσει την αξία της Παναγίας μας, που είναι η Βασίλισσα όλου του κόσμου. Η εμφάνιση και ο χαιρετισμός του αρχαγγέλου τάραξαν τη Θεοτόκο. Τ’ αδράχτι, που σύμφωνα με την παράδοση κρατούσε στ’ αριστερό Της χέρι, Της έπεσε απ’ το «φόβο» Της. Βυθίστηκε σε σκέψεις, σκεπτόμενη τη σημασία του αγγελικού χαιρετισμού. Δεν αμφιβάλλει, δεν απιστεί στη διαβεβαίωση του αρχαγγέλου ότι θα γίνει μητέρα του Θεανθρώπου, μόνο με φρόνηση και ταπεινοφροσύνη ζητάει να μάθει το πώς. Γι’ αυτό ο αγιογράφος την απεικονίζει με το δεξί χέρι λίγο υψωμένο και την παλάμη ανοιχτή προς το θεατή, σε στάση απορίας. Άλλες εικόνες του Ευαγγελισμού μας τονίζουν τη συγκατάθεση της Θεοτόκου στα λόγια του αρχαγγέλου. Η Παναγία εικονίζεται με σκυμμένο κεφάλι, με το δεξί χέρι πάνω στο στήθος της ή να βγαίνει απ’ το μαφόριο της.  Σ’ αυτή τη στάση της Θεοτόκου ο αγιογράφος συνδυάζει την αμηχανία με τη συγκατάθεση. Στο κεντρικό επάνω μέρος της εικόνας βλέπουμε αστραπόμορφες ακτίνες, μέσα σε κύκλο, σύμβολο των άκτιστων ενεργειών του Θεού, εκχυνόμενες απ’ Ουρανό προς τη γη.  Απ’ αυτόν το φωτεινό κύκλο ξεκινά μια άλλη δέσμη ακτινών, στο κέντρο των οποίων εικονίζεται περιστέρι με φωτοστέφανο, σύμβολο του Παναγίου Πνεύματος, κατερχόμενο προς την Παναγία, η οποία απαντά συγκαταβατικά: «Ιδού η δούλη του Κυρίου, γένοιτο μοι κατά το ρήμα Σου». Στην εκφραστική αυτή απάντηση βρίσκει την τελειωσή της η ανθρώπινη ελευθερία, είναι το «Ναι» του ανθρώπου στην προσφορά του Θεού. Τη μεγάλη, εκείνη στιγμή τελεσιουργείται η Σύλληψη του Χριστού στα σπλάγχνα της Παρθένου, με τη δύναμη και ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Στη Θεοτόκο διακρίνουμε όπως πάντα τρία αστέρια: ένα στην κεφαλή και δύο στους ώμους, δηλωτικά του αειπάρθενου της Παναγίας. Δηλ., η Παναγία ήταν Παρθένος «προ τόκου», παρέμεινε Παρθένος «εν τω τόκω» και παραμένει Παρθένος και «μετά τον τόκον», πάντοτε εις τους αιώνες. Η Παναγία βρίσκεται σε τέτοιο ύψος παρθενικής καθαρότητας, που κάνει ακόμα και αγγέλους να θαυμάζουν, γιατί ασύγκριτα υπερέχει αυτών, ως Τιμιωτέρα, Υπερενδοξοτέρα και Υπερτέρα όλης της κτίσης. Δείχνοντας υπακοή στο θέλημα του Θεού, η Παρθένος Μαρία έγινε το «μέσο» που μας συμφιλίωσε με το Θεό. Άπειροι είναι οι χαιρετισμοί που της δόθηκαν. Η θέση Της ξεχωριστή και η προσφορά της αμέτρητη. Ο ανθρώπινος νους σταματάει μπροστά στο μεγαλείο Της. Ατενίζοντας την ωραιότητά Της σε κάθε εικόνα, και ιδίως σ’ αυτήν του Ευαγγελισμού, ας Την παρακαλέσουμε να μας αξιώσει να υιοθετήσουμε τη στάση της χαρούμενης υπακοής στο θέλημα του Θεού.  

Ιωάννα Δρακωνάκη-Κρητσωτάκη θεολόγος