H Μεγάλη Εβδομάδα (του Ιεροδιακόνου Ευγένιου)
08,Apr
Σάββατο του Λαζάρου
Το Σάββατο προ των Βαΐων έχουμε τα προεόρτια της Αναστάσεως. Όλη η υμνολογία της ημέρας αυτής είναι αναστάσιμη, όλα τα τροπάρια έχουν γραφτεί σε θριαμβευτικό τόνο. Μιλούν για την όντως θεϊκή δύναμη του Χριστού η οποία μπορεί και υπερβαίνει τους νόμους της φύσεως. Και στο παρελθόν είχαμε αναστάσεις νεκρών. Ο ίδιος ο Χριστός είχε ήδη αναστήσει τον γιο της χήρας της Ναΐν και την κόρη του αρχισυναγώγου Ιαείρου. Πουθενά όμως αλλού δεν αναφερόταν ανάσταση κάποιου ο οποίος ήδη υπέκυπτε στη φθορά της σήψης.
Ο Λάζαρος, ο φίλος του Χριστού μας καλεί να εορτάσουμε, μάλλον η έγερσή του μας συγκεντρώνει για να δούμε μυστήριο και θαύμα του Θεού. Για να δούμε ότι άνθρωπος νεκρός για τέσσερις ημέρες αναστήθηκε. Ότι βρωμισμένος και ήδη σε αποσύνθεση νεκρός, επέστρεψε αμέσως στη ζωή. Ότι νικήθηκε ο θάνατος, ότι δεν μπόρεσε ο άδης να κρατήσει τον νεκρό αλλά αμέσως με τον λόγο του Χριστού εκείνος εξήλθε ζωντανός και υγιής και ότι ο Χριστός φανερώθηκε σήμερα Θεός από τα έργα Του. Ότι γνώρισε ο άδης, ή μάλλον ο διάβολος ότι πρόκειται να κινδυνεύσει σε λίγες ημέρες. (Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Τόμος 13, έκδοσις τετάρτη, Αθήναι 1983, σελ. 420-421)
Μέσα από την Ευαγγελική περικοπή της ημέρας βλέπουμε τον Χριστό να δακρύζει μπροστά στον τάφο του Λαζάρου και ακολούθως να προσεύχεται στον Πατέρα Του. Προβαίνει και στις δύο αυτές ενέργειες για να μας διδάξει με τον πιο παραστατικό και διδακτικό τρόπο. Δακρύζει μπροστά στον τάφο, παρότι σε λίγο θα αναστήσει τον ένοικό του, για να μας αφήσει τύπους ἐνδιαθέτου στοργῆς (Τροπάριο ζ΄ ωδής Κανόνα Αποδείπνου Σαββάτου του Λαζάρου). Για να μας δείξει ότι είναι φυσικό να λυπούμαστε μπροστά στον θάνατο – ούτως ή άλλως και ο ίδιος πριν τη σύλληψή του θα ζητήσει την άνωθεν ενίσχυση για να μπορέσει να φτάσει μέχρι το τέλος- χωρίς όμως να ξεπερνάμε το μέτρο και να φτάνουμε σε υπερβολές.
Παρόμοια, προσεύχεται ο Χριστός για να μας δείξει ότι πρέπει να προσευχόμαστε όταν θέλουμε να λάβουμε δύναμη από τον Θεό. Προσεύχεται, όχι γιατί έχει ανάγκη να ζητεί τίποτε, επειδή αυτός είναι ο δωρεοδότης, αλλά για να δείξει ότι δεν είναι αντίθεος. Για να δείξει ότι τίποτα δεν κάνει από μόνος του, αλλά ότι είναι απεσταλμένος από τον Πατέρα Του. Ενεργεί όχι σαν δούλος, αλλά σαν Υιός ηγαπημένος. Όχι σαν ξένος αλλά σαν γνήσιος Κύριος. (Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Τόμος 13, έκδοσις τετάρτη, Αθήναι 1983, σελ. 434-435)
Κυριακή των Βαΐων
Η έγερση του Λαζάρου, αντί να συνεφέρει τους πνευματικούς ταγούς των Ιουδαίων, τους τύφλωσε ακόμα περισσότερο. Έβλεπαν ότι ο λαός τασσόταν με το μέρος του Χριστού και αυτό αποτελούσε εμπόδιο για τους ίδιους. Ωστόσο ένα άλλο γεγονός ήταν αυτό που τους εξόργισε, η θριαμβευτική είσοδος του νικητή του θανάτου στα Ιεροσόλυμα, που εορτάζουμε την Κυριακή των Βαΐων. Ο λαός υποδεχόταν τον υιό του Δαυίδ, τον Βασιλέα του Ισραήλ. Το σχέδιο της εξόντωσης του Ιησού υφαινόταν από καιρό και αυτό το τελευταίο γεγονός ήταν που έδωσε το έναυσμα για την τελική επίθεση.
Πρωταγωνιστές σ’ αυτή την υποδοχή, οἱ ἀπειρόκακοι Παῖδες (γ΄ τροπάριο των Αίνων Όρθρου Κυριακής των Βαΐων), τα παιδιά δηλαδή που δεν είχαν εμπειρία κακίας που έτρεξαν να υποδεχτούν τον Χριστό, που με όλη τη δύναμή τους υμνούσαν και ευλογούσαν τον Θεό. Έτσι για άλλη μια φορά τα μικρά παιδιά κρίθηκαν ανώτερα από τους έξυπνους, τους μορφωμένους και τους τα πρώτα φέροντας.
Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης είδε στα κλαδιά που κρατούσαν τα αθώα εκείνα παιδιά όχι απλά τα σύμβολα της νίκης του ερχομένου Βασιλέως, αλλά τα νικητικά σύμβολα κατά των παθών και τα σύμβολα των ιερών αρετών τα οποία πρέπει να έχει δρέψει ο αγωνιστής Χριστιανός εν όψει των μεγάλων εορτών του Πάθους και της Αναστάσεως του Κυρίου.
Δεν μπορούμε να ερχόμαστε με άδεια χέρια σ’ αυτές τις μεγάλες ώρες. Πρέπει να έχουμε κάτι, να κρατάμε κάτι και να δείξουμε με αυτόν τον τρόπο ότι παλαίψαμε, ότι αγωνισθήκαμε! Εκφράζουμε με αυτόν τον τρόπο την αγάπη μας, την πίστη μας, την ευλάβεια και την αφοσίωσή μας στον Χριστό. Και το σπουδαιότερο που έχει να κάνει κανείς είναι να αγωνισθεί τον καλό αγώνα της μετανοίας, να έχει έργα μετανοίας και να κρατάει στα χέρια του, συμβολικά πλέον, τα βαΐα, ομολογώντας ότι πάλεψε, γονάτισε, κάπου νίκησε ο αντικείμενος αλλά στο τέλος με τη θεία χάρη νίκησε και τάσσεται με το μέρος των απειροκάκων αυτών παίδων (Μητροπολίτου Προικοννήσου Ιωσήφ, Πάσχα στο Άγιον Όρος, εκδόσεις Αρχονταρίκι, Αθήνα 2010, σελ. 43-44).
Μεγάλη Δευτέρα
Τη Μεγάλη Δευτέρα ανατέλουν τά Πάθη τά σεπτά ὡς φῶτα σωστικά. Σαν ένας φάρος στη μέση μιας τρικυμισμένης θάλασσας, σαν ένας οδοδείκτης φωτεινός που επισημαίνει τον κίνδυνο. Προβάλει μπροστά μας ο Ιωσήφ ο Πάγκαλος, που εξαιτίας της αγνότητας, της αμνησικακίας και της σωφροσύνης του θεωρείται μια προτύπωση του Χριστού. Είναι ο άνθρωπος που φάνηκε να εγκαταλείπεται και από Θεό και από ανθρώπους. Μισήθηκε από τα αδέρφια του, αντιμετώπισε μεγάλους πειρασμούς. Όλους όμως τους υπερέβη χάρη στην εγκράτεια που επέδειξε και στην πίστη του, ευεργέτησε τους διώκτες του και στο τέλος έσωσε από το θάνατο όσους τον αδίκησαν.
Σε αντίθεση με τον κατάφορτο από αρετές Ιωσήφ, παρουσιάζεται η άκαρπη συκή, η οποία ξεράθηκε μόνο με ένα λόγο του Χριστού. Πολλοί βρίσκουν πάλι αφορμή να κατηγορήσουν τον Χριστό, υποστηρίζοντας ότι ήταν άδικος με το δένδρο καθώς ήταν αδύνατο να έχει καρπούς νωρίς την άνοιξη, οπότε και συνέβη το περιστατικό. Αυτό όμως στο οποίο αποσκοπούσε ήταν να δώσει άλλο ένα μάθημα στους μαθητές Του, ότι πάντοτε θα πρέπει να είναι έτοιμοι να αποδώσουν τους καρπούς των έργων τους, όποτε τους ζητηθούν, και ιδίως καρπούς ἀξίους τῆς μετανοίας, όπως μας λέει και ο ύμνος του Όρθρου της ημέρας αυτής. Αυτό είναι και το κύριο θέμα της Μεγάλης Τρίτης, όπου ο ιερός Ευαγγελιστής μας αφηγείται τις παραβολής των 10 παρθένων και των 10 ταλάντων.
Μεγάλη Τετάρτη
Την Μεγάλη Τετάρτη γινόμαστε μάρτυρες δύο περιστατικών εκ διαμέτρου αντιθέτων. Από τη μια βλέπουμε μία κοινή γυναίκα, μία πόρνη, να πλησιάζει γεμάτη συντριβή τον Χριστό. Δεν μιλάει, αλλά η στάση της τα εξηγεί όλα. Δεν απευθύνεται σε κανένα, αλλά πηγαίνει κατευθείαν στον Διδάσκαλο. Σκύβει, και με πύρινα δάκρυα βρέχει τα πόδια του, σκουπίζοντάς τα με τα μαλλιά της και αλείφοντάς τα με πολύτιμο μύρο. Δεν ακούστηκε ούτε μία λέξη από το στόμα της. Μαθαίνουμε όμως για την έμπρακτη μετάνοια από την όλη συμπεριφορά της.
Είναι ένα από τα τελευταία παραδείγματα μετανοίας, επιστροφής δηλαδή, που μας δίνει η Εκκλησία πριν το Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού. Εδώ εκπληρώνεται άριστα ο λόγος του ιερού Χρυσοστόμου φιλότιμος ὤν ὁ Δεσπότης, δέχεται τόν ἕσχατον καθάπερ καί τόν πρῶτον. Ἀναπαύει τόν τῆς ἑνδεκάτης, ὡς τόν ἐργασάμενον ἀπό τῆς πρώτης. Καί τόν ὕστερον ἐλεεῖ καί τόν πρῶτον θεραπεύει. (Λόγος Κατηχητικός τοῦ ἐν Ἁγίοις πατρός ἡμῶν Ἰωάννου Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως τοῦ Χρυσοστόμου).
Από την άλλη πλευρά έχουμε τον Ιούδα, μαθητή από τον στενό κύκλο των 12, που συνόδευε παντού τον Χριστό, ο οποίος αναζήτησε και βρήκε τους γραμματείς και Φαρισαίους για να συμφωνήσει μαζί τους την προδοσία. Έβλεπε την πόρνη να αλείφει τα πόδια του Χριστού και εκείνος σκεπτόταν με δολιότητα της προδοσίας το φίλημα. Εκείνη τα μαλλιά της έλυνε για να σκουπίσει τα πόδια του Ιησού και εκείνος δεσμευόταν με τον θυμό και την κακία. Έτσι τυφλώθηκε και δεν μπορούσε πλέον να δει τι ήταν καλό γι’ αυτόν. Προτίμησε τον χρυσό από τον Χριστό, αρχίζει να σκοτεινιάζει η μορφή του, απομακρύνεται από τη θεία Χάρη, φεύγει μακριά από την Οδό, την Αλήθεια και τη Ζωή και προτιμά, την απώλεια, το προσωρινό, τον θάνατο.
Μεγάλη Πέμπτη
Τῇ Ἁγίᾳ καί Μεγάλῃ Πέμπτῃ, οἱ τά πάντα καλῶς διαταξάμενοι θεῖοι Πατέρες, ἀλληλοδιαδόχως ἔκ τε τῶν θείων Ἀποστόλων, καί τῶν Ἱερῶν Εὐαγγελίων, παραδεδώκασιν ἡμῖν τέσσαρά τινα ἑορτάζειν: τόν Ἱερόν Νιπτῆρα, τόν Μυστικόν Δεῖπνον, τήν ὑπερφυᾶ Προσευχήν καί τήν Προδοσίαν αὐτήν.
Ιδιαίτερα πλούσια και με βάθος νοήματα η μακρά Πέμπτη. Ο Διδάσκαλος αναλαμβάνει το έργο του τελευταίου δούλου πλένοντας τα πόδια των μαθητών Του, θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να τους διδάξει στην πράξη την ταπείνωση. Περιποιείται ακόμα και αυτόν που ξέρει πως τον έχει ήδη προδώσει. Εσείς με λέτε Κύριο και Διδάσκαλο. Αφού λοιπόν εγώ σας έπλυνα τα πόδια, και εσείς οφείλετε να πλύνετε τα πόδια των άλλων.
Παραδίδει στους ανθρώπους το φρικτό μυστήριο της θείας Ευχαριστίας, στη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου. Ονομάστηκε Μυστικός όχι επειδή έγινε κρυφά, αλλά επειδή μύησε τους Αποστόλους, τους έκανε μύστες στα ανώτερα Μυστήρια, αυτά που αφορούν το Σώμα και το Αίμα Του. Ο Χριστός έλαβε δύο υλικά και τα έκανε φάρμακα αθανασίας. Μέσα σε ένα Ποτήριο πλέον ενώνεται και χωρά όλος ο κόσμος αφού ὁ τρώγων μου τήν Σάρκα καί πίνων μου τό αἵμα ἐν ἐμοί μένει, κἀγώ ἐν αὐτῷ.
Έχουμε όμως και τη φανέρωση της αγωνίας του Χριστού. Οι Απόστολοι αναστατώνονται από την αποκάλυψη της Προδοσίας και τον διασκορπισμό των προβάτων με την πάταξη του Ποιμένα. Έχουμε την Αρχιερατική Προσευχή, την εναγώνια ικεσία του Χριστού για την ενότητα της Εκκλησίας Του, και την αντοχή στους πειρασμούς. Άλλο ένα μάθημα στην πράξη. Δίνει υπόδειγμα Προσευχής, εκείνος που δεν έχει ανάγκη να προσεύχεται. Γρηγορεῖτε και προσεύχεσθε, ἵνα μή εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν, παραγγέλει στους Μαθητές Του, όχι για να αποφύγουν τη δοκιμασία, αλλά για να λάβουν δύναμη και να μην υποκύψουν, αλλά εκείνοι καθεύδουν…
Έχουμε όμως και την επαίσχυντη Προδοσία. Ξεκίνησε το προηγούμενο βράδυ, με τη συμφωνία του Ιούδα και των Αρχιερέων. Αυτό το ίδιο βράδυ, που ο μαθητής είχε ακόμα τον ουράνιο άρτο στο στόμα του, δίνει το φίλημα της προδοσίας στον Διδάσκαλο. Ήρθε με όχλο πολύ, οπλισμένο με μαχαίρια και ξύλα σαν να κυνηγούσε κακούργο. Σαν να κυνηγούσαν κάποιο φυγά, ο οποίος όμως καθημερινά δίδασκε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ, στο Ιερό και χωρίς να κρύβεται. Είναι αλήθεια ότι αργότερα μεταμελήθηκε. Στεναχωρήθηκε, είχε τύψεις αλλά δεν γύρεψε τη μετάνοια. Προτίμησε να αυτοκτονήσει, να αποποιηθεί του ελέους του Θεού και να χαθεί μια για πάντα.
Μεγάλη Παρασκευή
Η Μεγάλη Παρασκευή, κατεξοχήν ημέρα των Αγίων Παθών, μας φανερώνει όλη τη αγάπη με την οποία περιβάλει ο Θεός τον άνθρωπο, αλλά και ολόκληρη τη διαστροφή και άρνηση του ανθρώπου προς αυτήν, την κακία και εμπάθεια που αλλοιώνει τη φύση του προσώπου. Όλο το μένος και το μίσος των Ιουδαίων και των Ρωμαίων εκφράστηκε στη μεγαλύτερη έντασή του πάνω στον Χριστό. Σύλληψη, οδήγηση ενώπιον του Άννα και του Καϊάφα και έπειτα ενώπιον του Ποντίου Πιλάτου, στημένη ανάκριση, ψευδομαρτυρίες, εμπτυσμοί, ραπίσματα, κολαφίσματα, ύβρεις, γέλωτες, πορφυρά χλαίνα, κάλαμος, διαμερισμός ιματίων, σπόγγος, όξος, καρφιά, λόγχη, σταυρός και θάνατος.
Στην ιστορία θα μείνει σαν η μεγαλύτερη παρωδία δίκης η δίκη του Χριστού. Σύγχρονη μελέτη απέδειξε ότι για να επιτύχουν οι Αρχιερείς την σταυρική καταδίκη του Χριστού, παρέβησαν 16 διατάξεις του Μωσαϊκού Νόμου και άλλες 16 του Ρωμαϊκού Δικαίου.
Ο πόνος όμως του Μεγάλου Αθώου ίσως μετριαζόταν αν είχε κοντά Του αυτούς που είχε αποκαλέσει μόλις λίγες ώρες πριν αδελφούς και φίλους Του. Αλίμονο όμως! Ο Ιούδας τον είχε προδώσει. Ο Πέτρος παρά την πεποίθησή του ότι θα τον ακολουθούσε στο θάνατο, τον αρνήθηκε τρεις φορές με όρκο. Οι υπόλοιποι διασκορπίστηκαν και από το φόβο τους κρύφτηκαν για να μη τους συλλάβουν και αυτούς. Ίσως τελικά αυτός να ήταν ο μεγαλύτερος σταυρός στους ώμους του Χριστού.
Δεν είχαν περάσει πολλές ώρες από τη στιγμή που έλεγε ο Πέτρος ότι ακόμα και αν όλοι αρνούνταν τον Χριστό, εκείνος θα τον ακολουθούσε μέχρι το θάνατο. Μπαίνοντας στην αυλή του Αρχιερέως, ο Πέτρος πλησίασε τη φωτιά να ζεσταθεί. Εκεί κάποια υπηρέτρια σαν να τον αναγνώρισε και τον ρώτησε αν και αυτός ήταν μαζί με τον συλληφθέντα Γαλιλαίο, αλλά ο ατρόμητος μαθητής ξαφνιάστηκε και αρνήθηκε κάθε σχέση μαζί του. Δεν πέρασε πολύ ώρα και η σκηνή επαναλήφθηκε με άλλη υπηρέτρια. Και πάλι αρνήθηκε, αυτή τη φορά με όρκο. Και την τρίτη φορά τον πλησίασαν κάποιοι από αυτούς που στέκονταν εκεί και του είπαν τα ίδια κι εκείνος άρχισε να αναθεματίζει και να ορκίζεται ότι δεν ξέρει τον άνθρωπο. Και αμέσως λάλησε ο πετεινός, και ο Πετρος θυμήθηκε τα λόγια του Χριστού κατά τον Μυστικό Δείπνο, ότι πριν λαλήσει ο πετεινός, τρεις φορές θα με αρνηθείς. Και αφού βγήκε έξω έκλαψε πικρά. Μετανόησε ειλικρινά, και αυτό το απέδειξε με τη ζωή του που την επισφράγισε το μαρτύριο. Και ο ίδιος ο Χριστός μετά την Ανάστασή Του, τον αναζήτησε και τον απεκατέστησε στο αποστολικό αξίωμα λέγοντάς του ποίμαινε τα πρόβατά μου
Πάλι όμως, αυτή την έσχατη ώρα, το Ευαγγέλιο μας παρουσιάζει μια περίεργη φιγούρα σαν πρότυπο. Ένας Ληστής, καταδικασμένος και αυτός να πεθάνει πάνω σε Σταυρό, υπερασπίζεται τον Χριστό ενάντια στις ύβρεις του άλλου σταυρωμένου κακοποιού, παραδεχόμενος ότι οι δύο τους δίκαια τιμωρούνται. Ο Χριστός όμως άδικα σταυρώνεται. Στρεφόμενος προς τον Ιησού, του λέγει εκείνη την περίφημη φράση: Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου. (Λκ κγ, 42), ομολογώντας τον Κύριο και Θεό. Τι είδε ο Ληστής; Τι ένιωσε; Ο σεισμός, το σκοτάδι, όλα τα σημεία ακολούθησαν μετά. Ίσως παραμείνει ένα μυστήριο για πάντα. Το σίγουρο είναι ότι εκείνο που τον έκανε να μετανοήσει, ήταν αρκετό για τη Σωτηρία του. Μικράν φωνήν ἀφῆκεν ὁ Ληστής ἐν τῷ σταυρῷ, μεγάλην πίστιν εὖρε, μιᾷ ροπῇ ἐσώθη, καί πρῶτος Παραδείσου πύλας ἀνοίξας εἰσήλθεν… (Τροπάριο ιδ΄ αντιφώνου Όρθρου Μ. Παρασκευής)
Και κλίνας την κεφαλήν παρέδωκε το πνεύμα. Και ο αθάνατος εν νεκροίς ελογίσθη…
Μεγάλο Σάββατο
Μεγάλο Σάββατο. Υπνοί η Ζωή. Ο Βασιλεύς κεκοίμηται. Ο Χριστός σήμερα κατεβαίνει στα ταμεία του Άδου. Λέγει ο Απόστολος Πέτρος ότι κατέβηκε εκεί ἴνα καί τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι κηρύξει (Α΄ Πετρ. δ, 19). Όπως παραστατικότατα αναφέρουν τα εγκώμια «Επί γῆς κατῆλθες ἴνα σώσῃς Ἀδάμ, καί ἐν γῇ μή εὐρηκῶς τοῦτον Δέσποτα, μέχρις ᾌδου κατελήληθας ζητῶν». Κατέβηκε στον Άδη για να βρει τον Αδάμ και όλους τους ανθρώπους που είχαν ζήσει μέχρι εκείνη την ώρα, για να τους κηρύξει τη Μετάνοια και την Αιώνια Ζωή. Και είναι αναρίθμητοι εκείνοι που Τον ακολούθησαν στη θριαμβευτική Ανάστασή Του.
Κυριακή του Πάσχα
Κυριακή του Πάσχα. Η απόδειξη της Παντοδυναμίας του Θεού. Ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου έχει νικηθεί κατά κράτος. Ο θάνατος στενάζοντας οδύρεται ότι καταλύθηκε η εξουσία του. Ο άδης μοιρολογεί ότι έχασε τους δούλους του. Άδειασε τα μνήματα ο Σταυρωθείς. Δεν έχει πια δύναμη του θανάτου η εξουσία. Εναπόκειται στον καθένα από εμάς ξεχωριστά το πως θα δεχθούμε το μήνυμα αυτό.
Το Σάββατο προ των Βαΐων έχουμε τα προεόρτια της Αναστάσεως. Όλη η υμνολογία της ημέρας αυτής είναι αναστάσιμη, όλα τα τροπάρια έχουν γραφτεί σε θριαμβευτικό τόνο. Μιλούν για την όντως θεϊκή δύναμη του Χριστού η οποία μπορεί και υπερβαίνει τους νόμους της φύσεως. Και στο παρελθόν είχαμε αναστάσεις νεκρών. Ο ίδιος ο Χριστός είχε ήδη αναστήσει τον γιο της χήρας της Ναΐν και την κόρη του αρχισυναγώγου Ιαείρου. Πουθενά όμως αλλού δεν αναφερόταν ανάσταση κάποιου ο οποίος ήδη υπέκυπτε στη φθορά της σήψης.
Ο Λάζαρος, ο φίλος του Χριστού μας καλεί να εορτάσουμε, μάλλον η έγερσή του μας συγκεντρώνει για να δούμε μυστήριο και θαύμα του Θεού. Για να δούμε ότι άνθρωπος νεκρός για τέσσερις ημέρες αναστήθηκε. Ότι βρωμισμένος και ήδη σε αποσύνθεση νεκρός, επέστρεψε αμέσως στη ζωή. Ότι νικήθηκε ο θάνατος, ότι δεν μπόρεσε ο άδης να κρατήσει τον νεκρό αλλά αμέσως με τον λόγο του Χριστού εκείνος εξήλθε ζωντανός και υγιής και ότι ο Χριστός φανερώθηκε σήμερα Θεός από τα έργα Του. Ότι γνώρισε ο άδης, ή μάλλον ο διάβολος ότι πρόκειται να κινδυνεύσει σε λίγες ημέρες. (Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Τόμος 13, έκδοσις τετάρτη, Αθήναι 1983, σελ. 420-421)
Μέσα από την Ευαγγελική περικοπή της ημέρας βλέπουμε τον Χριστό να δακρύζει μπροστά στον τάφο του Λαζάρου και ακολούθως να προσεύχεται στον Πατέρα Του. Προβαίνει και στις δύο αυτές ενέργειες για να μας διδάξει με τον πιο παραστατικό και διδακτικό τρόπο. Δακρύζει μπροστά στον τάφο, παρότι σε λίγο θα αναστήσει τον ένοικό του, για να μας αφήσει τύπους ἐνδιαθέτου στοργῆς (Τροπάριο ζ΄ ωδής Κανόνα Αποδείπνου Σαββάτου του Λαζάρου). Για να μας δείξει ότι είναι φυσικό να λυπούμαστε μπροστά στον θάνατο – ούτως ή άλλως και ο ίδιος πριν τη σύλληψή του θα ζητήσει την άνωθεν ενίσχυση για να μπορέσει να φτάσει μέχρι το τέλος- χωρίς όμως να ξεπερνάμε το μέτρο και να φτάνουμε σε υπερβολές.
Παρόμοια, προσεύχεται ο Χριστός για να μας δείξει ότι πρέπει να προσευχόμαστε όταν θέλουμε να λάβουμε δύναμη από τον Θεό. Προσεύχεται, όχι γιατί έχει ανάγκη να ζητεί τίποτε, επειδή αυτός είναι ο δωρεοδότης, αλλά για να δείξει ότι δεν είναι αντίθεος. Για να δείξει ότι τίποτα δεν κάνει από μόνος του, αλλά ότι είναι απεσταλμένος από τον Πατέρα Του. Ενεργεί όχι σαν δούλος, αλλά σαν Υιός ηγαπημένος. Όχι σαν ξένος αλλά σαν γνήσιος Κύριος. (Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Τόμος 13, έκδοσις τετάρτη, Αθήναι 1983, σελ. 434-435)
Κυριακή των Βαΐων
Η έγερση του Λαζάρου, αντί να συνεφέρει τους πνευματικούς ταγούς των Ιουδαίων, τους τύφλωσε ακόμα περισσότερο. Έβλεπαν ότι ο λαός τασσόταν με το μέρος του Χριστού και αυτό αποτελούσε εμπόδιο για τους ίδιους. Ωστόσο ένα άλλο γεγονός ήταν αυτό που τους εξόργισε, η θριαμβευτική είσοδος του νικητή του θανάτου στα Ιεροσόλυμα, που εορτάζουμε την Κυριακή των Βαΐων. Ο λαός υποδεχόταν τον υιό του Δαυίδ, τον Βασιλέα του Ισραήλ. Το σχέδιο της εξόντωσης του Ιησού υφαινόταν από καιρό και αυτό το τελευταίο γεγονός ήταν που έδωσε το έναυσμα για την τελική επίθεση.
Πρωταγωνιστές σ’ αυτή την υποδοχή, οἱ ἀπειρόκακοι Παῖδες (γ΄ τροπάριο των Αίνων Όρθρου Κυριακής των Βαΐων), τα παιδιά δηλαδή που δεν είχαν εμπειρία κακίας που έτρεξαν να υποδεχτούν τον Χριστό, που με όλη τη δύναμή τους υμνούσαν και ευλογούσαν τον Θεό. Έτσι για άλλη μια φορά τα μικρά παιδιά κρίθηκαν ανώτερα από τους έξυπνους, τους μορφωμένους και τους τα πρώτα φέροντας.
Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης είδε στα κλαδιά που κρατούσαν τα αθώα εκείνα παιδιά όχι απλά τα σύμβολα της νίκης του ερχομένου Βασιλέως, αλλά τα νικητικά σύμβολα κατά των παθών και τα σύμβολα των ιερών αρετών τα οποία πρέπει να έχει δρέψει ο αγωνιστής Χριστιανός εν όψει των μεγάλων εορτών του Πάθους και της Αναστάσεως του Κυρίου.
Δεν μπορούμε να ερχόμαστε με άδεια χέρια σ’ αυτές τις μεγάλες ώρες. Πρέπει να έχουμε κάτι, να κρατάμε κάτι και να δείξουμε με αυτόν τον τρόπο ότι παλαίψαμε, ότι αγωνισθήκαμε! Εκφράζουμε με αυτόν τον τρόπο την αγάπη μας, την πίστη μας, την ευλάβεια και την αφοσίωσή μας στον Χριστό. Και το σπουδαιότερο που έχει να κάνει κανείς είναι να αγωνισθεί τον καλό αγώνα της μετανοίας, να έχει έργα μετανοίας και να κρατάει στα χέρια του, συμβολικά πλέον, τα βαΐα, ομολογώντας ότι πάλεψε, γονάτισε, κάπου νίκησε ο αντικείμενος αλλά στο τέλος με τη θεία χάρη νίκησε και τάσσεται με το μέρος των απειροκάκων αυτών παίδων (Μητροπολίτου Προικοννήσου Ιωσήφ, Πάσχα στο Άγιον Όρος, εκδόσεις Αρχονταρίκι, Αθήνα 2010, σελ. 43-44).
Μεγάλη Δευτέρα
Τη Μεγάλη Δευτέρα ανατέλουν τά Πάθη τά σεπτά ὡς φῶτα σωστικά. Σαν ένας φάρος στη μέση μιας τρικυμισμένης θάλασσας, σαν ένας οδοδείκτης φωτεινός που επισημαίνει τον κίνδυνο. Προβάλει μπροστά μας ο Ιωσήφ ο Πάγκαλος, που εξαιτίας της αγνότητας, της αμνησικακίας και της σωφροσύνης του θεωρείται μια προτύπωση του Χριστού. Είναι ο άνθρωπος που φάνηκε να εγκαταλείπεται και από Θεό και από ανθρώπους. Μισήθηκε από τα αδέρφια του, αντιμετώπισε μεγάλους πειρασμούς. Όλους όμως τους υπερέβη χάρη στην εγκράτεια που επέδειξε και στην πίστη του, ευεργέτησε τους διώκτες του και στο τέλος έσωσε από το θάνατο όσους τον αδίκησαν.
Σε αντίθεση με τον κατάφορτο από αρετές Ιωσήφ, παρουσιάζεται η άκαρπη συκή, η οποία ξεράθηκε μόνο με ένα λόγο του Χριστού. Πολλοί βρίσκουν πάλι αφορμή να κατηγορήσουν τον Χριστό, υποστηρίζοντας ότι ήταν άδικος με το δένδρο καθώς ήταν αδύνατο να έχει καρπούς νωρίς την άνοιξη, οπότε και συνέβη το περιστατικό. Αυτό όμως στο οποίο αποσκοπούσε ήταν να δώσει άλλο ένα μάθημα στους μαθητές Του, ότι πάντοτε θα πρέπει να είναι έτοιμοι να αποδώσουν τους καρπούς των έργων τους, όποτε τους ζητηθούν, και ιδίως καρπούς ἀξίους τῆς μετανοίας, όπως μας λέει και ο ύμνος του Όρθρου της ημέρας αυτής. Αυτό είναι και το κύριο θέμα της Μεγάλης Τρίτης, όπου ο ιερός Ευαγγελιστής μας αφηγείται τις παραβολής των 10 παρθένων και των 10 ταλάντων.
Μεγάλη Τετάρτη
Την Μεγάλη Τετάρτη γινόμαστε μάρτυρες δύο περιστατικών εκ διαμέτρου αντιθέτων. Από τη μια βλέπουμε μία κοινή γυναίκα, μία πόρνη, να πλησιάζει γεμάτη συντριβή τον Χριστό. Δεν μιλάει, αλλά η στάση της τα εξηγεί όλα. Δεν απευθύνεται σε κανένα, αλλά πηγαίνει κατευθείαν στον Διδάσκαλο. Σκύβει, και με πύρινα δάκρυα βρέχει τα πόδια του, σκουπίζοντάς τα με τα μαλλιά της και αλείφοντάς τα με πολύτιμο μύρο. Δεν ακούστηκε ούτε μία λέξη από το στόμα της. Μαθαίνουμε όμως για την έμπρακτη μετάνοια από την όλη συμπεριφορά της.
Είναι ένα από τα τελευταία παραδείγματα μετανοίας, επιστροφής δηλαδή, που μας δίνει η Εκκλησία πριν το Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού. Εδώ εκπληρώνεται άριστα ο λόγος του ιερού Χρυσοστόμου φιλότιμος ὤν ὁ Δεσπότης, δέχεται τόν ἕσχατον καθάπερ καί τόν πρῶτον. Ἀναπαύει τόν τῆς ἑνδεκάτης, ὡς τόν ἐργασάμενον ἀπό τῆς πρώτης. Καί τόν ὕστερον ἐλεεῖ καί τόν πρῶτον θεραπεύει. (Λόγος Κατηχητικός τοῦ ἐν Ἁγίοις πατρός ἡμῶν Ἰωάννου Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως τοῦ Χρυσοστόμου).
Από την άλλη πλευρά έχουμε τον Ιούδα, μαθητή από τον στενό κύκλο των 12, που συνόδευε παντού τον Χριστό, ο οποίος αναζήτησε και βρήκε τους γραμματείς και Φαρισαίους για να συμφωνήσει μαζί τους την προδοσία. Έβλεπε την πόρνη να αλείφει τα πόδια του Χριστού και εκείνος σκεπτόταν με δολιότητα της προδοσίας το φίλημα. Εκείνη τα μαλλιά της έλυνε για να σκουπίσει τα πόδια του Ιησού και εκείνος δεσμευόταν με τον θυμό και την κακία. Έτσι τυφλώθηκε και δεν μπορούσε πλέον να δει τι ήταν καλό γι’ αυτόν. Προτίμησε τον χρυσό από τον Χριστό, αρχίζει να σκοτεινιάζει η μορφή του, απομακρύνεται από τη θεία Χάρη, φεύγει μακριά από την Οδό, την Αλήθεια και τη Ζωή και προτιμά, την απώλεια, το προσωρινό, τον θάνατο.
Μεγάλη Πέμπτη
Τῇ Ἁγίᾳ καί Μεγάλῃ Πέμπτῃ, οἱ τά πάντα καλῶς διαταξάμενοι θεῖοι Πατέρες, ἀλληλοδιαδόχως ἔκ τε τῶν θείων Ἀποστόλων, καί τῶν Ἱερῶν Εὐαγγελίων, παραδεδώκασιν ἡμῖν τέσσαρά τινα ἑορτάζειν: τόν Ἱερόν Νιπτῆρα, τόν Μυστικόν Δεῖπνον, τήν ὑπερφυᾶ Προσευχήν καί τήν Προδοσίαν αὐτήν.
Ιδιαίτερα πλούσια και με βάθος νοήματα η μακρά Πέμπτη. Ο Διδάσκαλος αναλαμβάνει το έργο του τελευταίου δούλου πλένοντας τα πόδια των μαθητών Του, θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να τους διδάξει στην πράξη την ταπείνωση. Περιποιείται ακόμα και αυτόν που ξέρει πως τον έχει ήδη προδώσει. Εσείς με λέτε Κύριο και Διδάσκαλο. Αφού λοιπόν εγώ σας έπλυνα τα πόδια, και εσείς οφείλετε να πλύνετε τα πόδια των άλλων.
Παραδίδει στους ανθρώπους το φρικτό μυστήριο της θείας Ευχαριστίας, στη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου. Ονομάστηκε Μυστικός όχι επειδή έγινε κρυφά, αλλά επειδή μύησε τους Αποστόλους, τους έκανε μύστες στα ανώτερα Μυστήρια, αυτά που αφορούν το Σώμα και το Αίμα Του. Ο Χριστός έλαβε δύο υλικά και τα έκανε φάρμακα αθανασίας. Μέσα σε ένα Ποτήριο πλέον ενώνεται και χωρά όλος ο κόσμος αφού ὁ τρώγων μου τήν Σάρκα καί πίνων μου τό αἵμα ἐν ἐμοί μένει, κἀγώ ἐν αὐτῷ.
Έχουμε όμως και τη φανέρωση της αγωνίας του Χριστού. Οι Απόστολοι αναστατώνονται από την αποκάλυψη της Προδοσίας και τον διασκορπισμό των προβάτων με την πάταξη του Ποιμένα. Έχουμε την Αρχιερατική Προσευχή, την εναγώνια ικεσία του Χριστού για την ενότητα της Εκκλησίας Του, και την αντοχή στους πειρασμούς. Άλλο ένα μάθημα στην πράξη. Δίνει υπόδειγμα Προσευχής, εκείνος που δεν έχει ανάγκη να προσεύχεται. Γρηγορεῖτε και προσεύχεσθε, ἵνα μή εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν, παραγγέλει στους Μαθητές Του, όχι για να αποφύγουν τη δοκιμασία, αλλά για να λάβουν δύναμη και να μην υποκύψουν, αλλά εκείνοι καθεύδουν…
Έχουμε όμως και την επαίσχυντη Προδοσία. Ξεκίνησε το προηγούμενο βράδυ, με τη συμφωνία του Ιούδα και των Αρχιερέων. Αυτό το ίδιο βράδυ, που ο μαθητής είχε ακόμα τον ουράνιο άρτο στο στόμα του, δίνει το φίλημα της προδοσίας στον Διδάσκαλο. Ήρθε με όχλο πολύ, οπλισμένο με μαχαίρια και ξύλα σαν να κυνηγούσε κακούργο. Σαν να κυνηγούσαν κάποιο φυγά, ο οποίος όμως καθημερινά δίδασκε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ, στο Ιερό και χωρίς να κρύβεται. Είναι αλήθεια ότι αργότερα μεταμελήθηκε. Στεναχωρήθηκε, είχε τύψεις αλλά δεν γύρεψε τη μετάνοια. Προτίμησε να αυτοκτονήσει, να αποποιηθεί του ελέους του Θεού και να χαθεί μια για πάντα.
Μεγάλη Παρασκευή
Η Μεγάλη Παρασκευή, κατεξοχήν ημέρα των Αγίων Παθών, μας φανερώνει όλη τη αγάπη με την οποία περιβάλει ο Θεός τον άνθρωπο, αλλά και ολόκληρη τη διαστροφή και άρνηση του ανθρώπου προς αυτήν, την κακία και εμπάθεια που αλλοιώνει τη φύση του προσώπου. Όλο το μένος και το μίσος των Ιουδαίων και των Ρωμαίων εκφράστηκε στη μεγαλύτερη έντασή του πάνω στον Χριστό. Σύλληψη, οδήγηση ενώπιον του Άννα και του Καϊάφα και έπειτα ενώπιον του Ποντίου Πιλάτου, στημένη ανάκριση, ψευδομαρτυρίες, εμπτυσμοί, ραπίσματα, κολαφίσματα, ύβρεις, γέλωτες, πορφυρά χλαίνα, κάλαμος, διαμερισμός ιματίων, σπόγγος, όξος, καρφιά, λόγχη, σταυρός και θάνατος.
Στην ιστορία θα μείνει σαν η μεγαλύτερη παρωδία δίκης η δίκη του Χριστού. Σύγχρονη μελέτη απέδειξε ότι για να επιτύχουν οι Αρχιερείς την σταυρική καταδίκη του Χριστού, παρέβησαν 16 διατάξεις του Μωσαϊκού Νόμου και άλλες 16 του Ρωμαϊκού Δικαίου.
Ο πόνος όμως του Μεγάλου Αθώου ίσως μετριαζόταν αν είχε κοντά Του αυτούς που είχε αποκαλέσει μόλις λίγες ώρες πριν αδελφούς και φίλους Του. Αλίμονο όμως! Ο Ιούδας τον είχε προδώσει. Ο Πέτρος παρά την πεποίθησή του ότι θα τον ακολουθούσε στο θάνατο, τον αρνήθηκε τρεις φορές με όρκο. Οι υπόλοιποι διασκορπίστηκαν και από το φόβο τους κρύφτηκαν για να μη τους συλλάβουν και αυτούς. Ίσως τελικά αυτός να ήταν ο μεγαλύτερος σταυρός στους ώμους του Χριστού.
Δεν είχαν περάσει πολλές ώρες από τη στιγμή που έλεγε ο Πέτρος ότι ακόμα και αν όλοι αρνούνταν τον Χριστό, εκείνος θα τον ακολουθούσε μέχρι το θάνατο. Μπαίνοντας στην αυλή του Αρχιερέως, ο Πέτρος πλησίασε τη φωτιά να ζεσταθεί. Εκεί κάποια υπηρέτρια σαν να τον αναγνώρισε και τον ρώτησε αν και αυτός ήταν μαζί με τον συλληφθέντα Γαλιλαίο, αλλά ο ατρόμητος μαθητής ξαφνιάστηκε και αρνήθηκε κάθε σχέση μαζί του. Δεν πέρασε πολύ ώρα και η σκηνή επαναλήφθηκε με άλλη υπηρέτρια. Και πάλι αρνήθηκε, αυτή τη φορά με όρκο. Και την τρίτη φορά τον πλησίασαν κάποιοι από αυτούς που στέκονταν εκεί και του είπαν τα ίδια κι εκείνος άρχισε να αναθεματίζει και να ορκίζεται ότι δεν ξέρει τον άνθρωπο. Και αμέσως λάλησε ο πετεινός, και ο Πετρος θυμήθηκε τα λόγια του Χριστού κατά τον Μυστικό Δείπνο, ότι πριν λαλήσει ο πετεινός, τρεις φορές θα με αρνηθείς. Και αφού βγήκε έξω έκλαψε πικρά. Μετανόησε ειλικρινά, και αυτό το απέδειξε με τη ζωή του που την επισφράγισε το μαρτύριο. Και ο ίδιος ο Χριστός μετά την Ανάστασή Του, τον αναζήτησε και τον απεκατέστησε στο αποστολικό αξίωμα λέγοντάς του ποίμαινε τα πρόβατά μου
Πάλι όμως, αυτή την έσχατη ώρα, το Ευαγγέλιο μας παρουσιάζει μια περίεργη φιγούρα σαν πρότυπο. Ένας Ληστής, καταδικασμένος και αυτός να πεθάνει πάνω σε Σταυρό, υπερασπίζεται τον Χριστό ενάντια στις ύβρεις του άλλου σταυρωμένου κακοποιού, παραδεχόμενος ότι οι δύο τους δίκαια τιμωρούνται. Ο Χριστός όμως άδικα σταυρώνεται. Στρεφόμενος προς τον Ιησού, του λέγει εκείνη την περίφημη φράση: Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου. (Λκ κγ, 42), ομολογώντας τον Κύριο και Θεό. Τι είδε ο Ληστής; Τι ένιωσε; Ο σεισμός, το σκοτάδι, όλα τα σημεία ακολούθησαν μετά. Ίσως παραμείνει ένα μυστήριο για πάντα. Το σίγουρο είναι ότι εκείνο που τον έκανε να μετανοήσει, ήταν αρκετό για τη Σωτηρία του. Μικράν φωνήν ἀφῆκεν ὁ Ληστής ἐν τῷ σταυρῷ, μεγάλην πίστιν εὖρε, μιᾷ ροπῇ ἐσώθη, καί πρῶτος Παραδείσου πύλας ἀνοίξας εἰσήλθεν… (Τροπάριο ιδ΄ αντιφώνου Όρθρου Μ. Παρασκευής)
Και κλίνας την κεφαλήν παρέδωκε το πνεύμα. Και ο αθάνατος εν νεκροίς ελογίσθη…
Μεγάλο Σάββατο
Μεγάλο Σάββατο. Υπνοί η Ζωή. Ο Βασιλεύς κεκοίμηται. Ο Χριστός σήμερα κατεβαίνει στα ταμεία του Άδου. Λέγει ο Απόστολος Πέτρος ότι κατέβηκε εκεί ἴνα καί τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι κηρύξει (Α΄ Πετρ. δ, 19). Όπως παραστατικότατα αναφέρουν τα εγκώμια «Επί γῆς κατῆλθες ἴνα σώσῃς Ἀδάμ, καί ἐν γῇ μή εὐρηκῶς τοῦτον Δέσποτα, μέχρις ᾌδου κατελήληθας ζητῶν». Κατέβηκε στον Άδη για να βρει τον Αδάμ και όλους τους ανθρώπους που είχαν ζήσει μέχρι εκείνη την ώρα, για να τους κηρύξει τη Μετάνοια και την Αιώνια Ζωή. Και είναι αναρίθμητοι εκείνοι που Τον ακολούθησαν στη θριαμβευτική Ανάστασή Του.
Κυριακή του Πάσχα
Κυριακή του Πάσχα. Η απόδειξη της Παντοδυναμίας του Θεού. Ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου έχει νικηθεί κατά κράτος. Ο θάνατος στενάζοντας οδύρεται ότι καταλύθηκε η εξουσία του. Ο άδης μοιρολογεί ότι έχασε τους δούλους του. Άδειασε τα μνήματα ο Σταυρωθείς. Δεν έχει πια δύναμη του θανάτου η εξουσία. Εναπόκειται στον καθένα από εμάς ξεχωριστά το πως θα δεχθούμε το μήνυμα αυτό.
